تحولات نظام شهری در استان مازندران با تأکید بر شهرهای کوچک

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه مازندران

2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران

3 دانش آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه مازندران

4 دانش آموخته جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

چکیده

تغییر در نظام های شهری فرایندی پیوسته است که به طور همزمان در سطوح فضایی مختلف در حال رخ دادن است. این مقاله با هدف بررسی تحولات نظام شهری استان مازندران در 60 سال گذشته تدوین شده است. روش تحقیق از نوع توصیفی- تحلیلی و مبنای آماری داده ها، نتایج سرشماری های عمومی نفوس و مسکن می باشد. در این تحقیق با استفاده از نرم افزار Excel داده های جمعیّتی نقاط شهری طبقه بندی شد و با استفاده از مدل های رتبه اندازه، حداختلاف طبقه ای تصحیح شده و ضریب کشش پذیری نظام شهری استان مازندران مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. با کمکGis نقشه های توزیع فضایی نقاط و پهنه های تراکم جمعیت شهری نیز ترسیم شد. نتایج نشان می دهد شهرنشینی در مازندران هر چند همگام با کل کشور حرکت می کند، لیکن شتاب آن نسبت به کشور کندتر است. در این دوره تعداد شهرها 6 برابر، جمعیت شهرنشین 12 برابر و نسبت شهرنشینی نیز به 42.2 درصد افزایش یافت. بر اساس مدل رتبه اندازه بین جمعیت واقعی و مطلوب شهرها اختلاف رو به افزایشی به صورت مازاد جمعیّت دیده می شود، و همان گونه که گرایش به تعادل در سطوح بالا نظام سلسله مراتبی مشهود است در سطوح پایین آنچنان بهبودی ملاحظه نمی گردد. در قاعده تصحیح شده استورجس حد اختلاف طبقات به 6/5 برابر و تعداد طبقات به 10 طبقه شهری افزایش یافته است، و اختلاف چشمگیری بین تعداد شهرها و جمعیت آنها در آخرین طبقه این مدل مشاهده می شود، این امر بیانگر عدم تعادل و گسیختگی وضعیت سلسله مراتب نظام شهری است. نتایج مدل ضریب کشش پذیری نیز نشان می دهد شهرهای کوچک و روستاشهرها در دهه های اخیر رشد پایین و منفی داشته اند که افول نقش آن ها موجب شده است جهت تعادل در نظام شهری مازندران با خطر جدی روبرو شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

changes in the urban system in Mazandaran province with emphasis on small towns

نویسندگان [English]

  • Amer Nikpour 1
  • GHolamreza Malekshahi, 2
  • Abbas Mehralitabar 3
  • milad hasanalizadeh 4
1 Department of Geography and Urban Planning, University of Mazandaran
2 Department of Geography and Urban Planning, University of Mazandaran
3 MA Graduate in Geography and Urban Planning, University of Mazandaran
4 Geography and Urban Planning, University of Mazandaran, babolsar, iran
چکیده [English]

The change in urban systems is a continuous process that simultaneously occurs at different levels of space. This article aims to study the evolution of the urban system of Mazandaran province in the last 60 years. The research method is descriptive-analytic and the statistical basis of the data is the results of general population censuses and housing. In this research, Excel data was categorized by demographic data of urban areas and using the rank-size models, the class-adjusted minimum and the pulling coefficient of the urban system of Mazandaran province were analyzed. With Gis, maps of the spatial distribution of urban population were also drawn. The results show that urbanization in Mazandaran is moving along with the whole country, but its acceleration is slower than that of the country. In this period, the number of cities increased 6 times, urban population 12 times, and urbanization increased to 42.2 percent. According to the model, the size of the real and desirable population of cities is seen to be increasing as a surplus population, and as the tendency to balance is evident at high levels of the hierarchical system, there is no such improvement at the lower levels. In the corrected rule of Storges, the degree of difference between classes is increased to 5.6 times, and the number of classes to 10 metropolitan areas has increased, and there is a significant difference between the number of cities and their population in the last floor of this model, which indicates the imbalance and disruption of the situation The hierarchy of the urban system. The results of the model of pulling coefficient show that the small towns and villages in recent decades have been low and negative growth, whose declining role has caused a serious risk of balance in the Mazandaran city system.

کلیدواژه‌ها [English]

  • urban system
  • small town
  • Imbalance
  • Mazandaran

1-     بهفروز، فاطمه (1371) تحلیلی نظری – تجربی برای متعادل سازی توزیع فضایی جمعیت در سیستم شهرهای ایران، مجله پژوهش های جغرافیایی، دوره 28، صص 85-7.

2-     پوراحمد، احمد؛ مهدی، علی؛ مهدیان بهنمیری، معصومه (1391) بررسی و تحلیل وضعیت نخست شهری در استان مازندران طی دورة (1388-1335)، فصل نامه جغرافیا و برنامه ریزی شهری چشم انداز زاگرس، سال چهارم، شماره 1، صص 24-7.

3-     پورطاهری مهدی، مهدوی مسعود (1385) کاربرد آمار در جغرافیا، انتشارات قومس.

4-     تقوایی، مسعود و صابری، حمید (1389) تحلیلی بر سیستم های شهری ایران طی سال های 1335 تا 1385، مطالعات و پژوهش های شهری و منطقه ای، سال دوم، شماره پنجم، صص 76-55.

5-     حکمت نیا، حسن و موسوی، میر نجف (1385) کاربرد مدل در جغرافیا با تاکید بر برنامه ریزی شهری و ناحیه ای، نشر علم نوین، چاپ اول، یزد.

6-     رضایی، محمد رضا؛ گرمسیر، امیر رضا؛ چراغی، رامین (1394) برنامه ریزی راهبردی فضایی شهرهای کوچک اندام با استفاده از مدل Meta-SWOT (مطالعۀ موردی: شهر تفت در استان یزد) ، پژوهش های جغرافیای برنامه ریزی شهری، دورة 3، شمارة 4، صص 467-486.

7-     صدرموسوی، فاطمه و میرحیدر، زهره (1385) نقش شهرهای کوچک در توسعة فضایی استان آذربایجان غربی نمونة موردی ماکو، مجله علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه تبریز، 4(12)، صص 102-75.

8-     علی بابایی، محمدرضا (1381) بررسی نقش شهرهای کوچک در تعادل بخشی فضایی جمعیت استان سیستان و بلوچستان، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان.

9-     فرهودی، رحمت الله؛ زنگنه شهرکی، سعید و ساعد موچشی، رامین (1388) چگونگی توزیع فضایی جمعیّت در نظام شهری ایران طی سال های 1335 تا 1385، پژوهش های جغرافیای انسانی، شماره 68، صص 68-55.

10- فنی، زهره (1392) شهرهای کوچک رویکردی دیگر در توسعه منطقه ای، ویرایش جدید، انتشارات آذرخش.

11- لطفی، صدیقه؛ ایراندوست، کیومرث و باباخانزاده، ادریس (1392) بررسی سیر تحولات نخست شهری و نظام شهری منطقه زاگرس (1385-1355)، آمایش جغرافیایی فضا، سال سوم، شماره هشتم، صص 45-23.

12- مرکز آمار ایران (1396) سرشماری عمومی نفوس و مسکن (1395-1335).

13- نظریان، اصغر (1392) پویایی نظام شهری ایران، مبتکران، چاپ چهارم.

14- Batty, Michael (2005) Cities and Complexity, The Mit Press, Cambridge, Massachusetts.

15- Berry, Brian J. L. (1964) Cities as Systems Within Systems of Cities, Papers of the Regional Science Association 13, pp 147-163.

16- Buyantuyev. Alexander, Wu (2010) Liangua and Corina Gries, Multiscale analysis of the urbanization pattern of the Phoenix metropolitan landscape of USA: Time, space and thematic resolution, Landscape and Urban Planning 94. pp 206–217.

17- Carlson Toby N, Arthur S. Traci (2000) The impact of land use - land cover changes due to urbanization on surface microclimate and hydrology: a satellite perspective, Global and Planetary Change 25 _2000. pp 49–65.

18- Chen. Jie (2007) Rapid urbanization in China: A real challenge to soil protection and food security Catena 69. pp 1–15.

19- De Vries, J. Schuster, M. Procee, P. & Mengers, H. (2001) Environmental Management of Small and Medium Sized Cities in Latin America and the Caribbean. Washington: Institute for Housing and Urban Development Studies.

20- Giffinger, R. Fertner, C. Kramar, H. & Meijers, E. (2007) City-ranking of European medium- sized cities. Centre of Regional Science, Vienna UT. 1-12.

21- Gloersen, Erik;Dubois, Alexandre; Schmitt, Peter (2007) SEBCo - The Role of medium-sized Towns for Spatial Development, Nordic Centre for Spatial Planning. pp 1-31.

22- Gregory, Derek; Johnston, Ron; Pratt, Geraldine; Watts, Michael and SarahWhatmore (2009) The dictionary of Human Geography, Blackwell Publishing, 5th Edition.

23- Kunzmann, K. R. (2000) Network Europe: A Europe of city regions. In L. Bekemanns & E. Mira (Eds.), Civitas Europa: Cities, urban systems and cultural regions between diversity and convergence (pp. 119–131). Bruxelles: Peter Lang Verlag.

24- Limtanakool, Narisra, tim schwanen and martin Dijst (2006) Ranking Urban Regions: A comparison of interaction and node attribute data, cities, volum 24, Nomber 1. pp 26-42.

25- Liu.c.xu.m, Chen.s.an.jm and Yan.pl (2007) Assessing the impact of urbanization on regional net primary productivity in Jiangyin County, China. Journal of Environmental Management 85, pp 597– 606.

26- Pietro, G; Elliott, D; Gabriell, Y (2005) A Home in the City, UN Millennum Project, Task Force on Improving the Lives of Slum Dwellers, London.

27- Raym, N (1975) Urban geography, USA. John Wiley and Sons.

28- Rich, W. C. (2007) Tourism potentials in American middle-sized cities: the case of Wilmington, Delaware, and Albany, New York. Tourism and Hospitality Planning & Development, 4(1), pp 33-46.

29- Rondinelli, D.A. (1983) Secondary Cities in Developing Countries, Sage Publications.

30- Smal, R. J; Witherick, M (1990) A modern dictionary of geography, second edition, London, Edward Arnold.

31- Van der Laan, Lambert (1998) Changing Urban Systems: An Empirical Analysis at Two Spatial Levels, Regional Studies, pp 235- 247.

32- Witherick, Michael and oders (2001) A Modern Dictionary of Geography, London, Rrnold. Fourth Edition.