آئیژ عزمی جغرافیا و روابط انسانی 2645-3851 مقالات آماده انتشار 2025 08 29 Morphological Analysis of Factors Affecting Food Security in Iran with an Emphasis on the Role of Strategic Agricultural Products through Scenario Planning تحلیل مورفولوژیک عوامل تأثیرگذار در امنیت غذایی ایران با تأکید بر نقش محصولات کشاورزی راهبردی به شیوه ارائه سناریو 227996 10.22034/gahr.2025.542413.2569 FA محمد فرش کاران دانشجوی دکترای توسعه کشاورزی، گروه ترویج و توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران حسین کوهستانی دانشیار گروه ترویج و توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران شاپور ظریفیان استاد گروه ترویج و توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران 0000-0001-6860-6728 Journal Article 2025 08 20 Despite Iran’s significant capacity in strategic agricultural products, its food security faces heterogeneous challenges across farm, market, and policy levels, exacerbating food distribution imbalances, severe price fluctuations, and limited natural resources. The absence of an integrated framework that can simultaneously combine bio-economic-policy factors into actionable scenarios toward 2036 (1415 in the Iranian calendar) is evident. This gap underscores the necessity of a structured method linking micro-level data with macro-level decision-making. The present study aims to design and validate a morphological-scenario model to analyze key factors influencing national food security with a focus on strategic agricultural products. The research employed a mixed-method approach with an exploratory sequential strategy; in the qualitative phase, six primary drivers were identified through document review, while in the quantitative phase, 6,400 possible combinations were evaluated using Morphol software and data from 30 experts, leading to the selection of two optimal scenarios. Findings indicate that the ideal scenario (probability 0.78) simultaneously requires “over 30% reduction in production costs,” “full infrastructure improvement,” and “extensive technological innovation,” yielding the highest positive impact on food security indicators. The alternative scenario (probability 0.62) offers moderate performance with intermediate levels of the same variables. The greatest resistance to change (inertia) is linked to “weak policies” and “low support for local markets.” The results align with international studies and, for the first time in Iran, bridge the gap between micro-level data and macro policies through a morphological approach; the proposed model is applicable to other developing countries facing water and soil resource constraints. امنیت غذایی ایران، علی‌رغم ظرفیت‌های بالا در محصولات راهبردی، با چالش‌های ناهمگونی در سطوح مزرعه، بازار و سیاست روبه‌روست که توزیع نامتوازن غذا، نوسان شدید قیمت‌ها و محدودیت منابع پایه را تشدید می‌کند. در این میان، خلأ یک چارچوب یکپارچه که بتواند عوامل زیستی-اقتصادی-سیاستی را هم‌زمان در قالب سناریوهای قابل برنامه‌ریزی تا افق ۱۴۱۵ ترکیب کند، به‌وضوح احساس می‌شود. این مسئله، نیاز به روشی ساختاریافته برای پیوند داده‌های خرد و تصمیم‌سازی کلان را آشکار می‌سازد. هدف پژوهش حاضر، طراحی و اعتبارسنجی مدلی مورفولوژیک-سناریویی برای تحلیل عوامل کلیدی مؤثر بر امنیت غذایی کشور با تأکید بر محصولات کشاورزی راهبردی است. روش کار، پژوهش آمیخته با استراتژی توالی اکتشافی بود؛ در فاز کیفی از مرور اسناد ۶ پیشران اصلی استخراج شد و در فاز کمی با نرم‌افزار مورفول و داده‌های ۳۰ خبره، ۶۴۰۰ ترکیب ممکن بررسی و ۲ سناریوی برتر انتخاب گردید. یافته‌ها نشان داد سناریوی ایده‌آل (احتمال ۰٫۷۸) هم‌زمان «کاهش30 درصد هزینه تولید»، «بهبود کامل زیرساخت‌ها» و «نوآوری گسترده فناوری» را می‌طلبد و بالاترین اثر مثبت بر شاخص امنیت غذایی دارد؛ سناریوی بدیل (احتمال ۰٫۶۲) با سطوح متوسط همین متغیرها عملکردی میانه ارائه می‌دهد. بالاترین مقاومت تغییر (اینرسی) مربوط به «سیاست‌های ضعیف» و «حمایت کم از بازار محلی» است. نتایج با مطالعات بین‌المللی هم‌راستا بوده و برای نخستین‌بار در ایران شکاف میان داده‌های خرد و سیاست‌های کلان را با رویکرد مورفولوژیک پُر می‌کند؛ مدل ارائه‌شده قابل تعمیم به کشورهای درحال‌توسعه با محدودیت منابع آبی-خاکی است.