آئیژ عزمی جغرافیا و روابط انسانی 2645-3851 مقالات آماده انتشار 2026 06 06 Measurement and Evaluation of Urban Sprawl Trends (Case Study: Andimeshk City) سنجش و ارزیابی روند پراکنده‌رویی شهری (مطالعه موردی: شهر اندیمشک) 244892 10.22034/gahr.2026.584582.2762 FA مهدی زنگنه استادیار دانشگاه حکیم سبزواری 0000-0002-6543-9546 محدثه بناساز دانشجو کارشناسی ارشد، دانشگاه حکیم سبزواری، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، جغرافیا و برنامه ریزی شهری، ، سبزوار، ایران مریم جمال لیوانی دانشجو کارشناسی ارشد،، دانشگاه گلستان، دانشکده علوم انسانی، جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، گرگان، ایران Journal Article 2026 06 02 Urban sprawl, as one of the fundamental challenges facing contemporary cities, especially in developing countries, has led to excessive land consumption, destruction of agricultural lands, and inefficiency of urban infrastructure. This study aims to disaggregate the contribution of two factors—population growth and sprawl (increase in per capita land consumption)—to the physical expansion of Andimeshk city during the period 2000–2025. For this purpose, the Holdren mathematical model and remote sensing data (Landsat satellite images) were used. The accuracy assessment of image classification using overall accuracy (above 82%) and Kappa coefficient (above 0.76) confirmed the high reliability of the produced maps. The findings indicate that the built-up area of the city grew by 60.45% to reach 1,447.12 hectares, while the population increased by only 32.64%. According to the Holdren model, 59.75% of the physical development was attributed to population growth and 40.25% to sprawl. The analysis of five-year sub-periods shows that the share of sprawl decreased from 74.90% during 2000–2005 to 59.69% during 2005–2010, and during 2010–2015, with a negative share (-38.13%), a turning point toward compactness occurred. During the periods 2015–2020 and 2020–2025, the share of sprawl reached -163.56% and -176.03%, respectively, indicating the continuation and intensification of the urban compactness trend. Rising land and housing prices, along with the institutional discipline of development plans, have been key factors in this shift. Sustaining the current favorable situation requires maintaining the rigidity of the legal boundary, imposing levies on vacant lands, and improving environmental quality in compact neighborhoods. پراکنده‌رویی شهری به عنوان یکی از چالش‌های اساسی فراروی شهرهای معاصر، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، موجب افزایش بی‌رویه مصرف زمین، تخریب اراضی کشاورزی و ناکارآمدی زیرساخت‌های شهری شده است. پژوهش حاضر با هدف تفکیک سهم دو عامل رشد جمعیت و پراکنده‌رویی (افزایش سرانه مصرف زمین) در گسترش کالبدی شهر اندیمشک طی بازه زمانی 2000-2025انجام شده است. بدین منظور از مدل ریاضی هلدرن و داده‌های سنجش از دور (تصاویر ماهواره‌ای لندست) استفاده گردید. صحت‌سنجی طبقه‌بندی تصاویر با شاخص‌های صحت کلی (بالای ۸۲ درصد) و ضریب کاپا (بالای ۰.۷۶) تأییدکننده اتقان بالای نقشه‌های تولیدشده بود. یافته‌ها نشان می‌دهد که مساحت ساخته‌شده شهر با رشد ۶۰.۴۵ درصدی به ۱۴۴۷.۱۲ هکتار رسیده، در حالی که جمعیت تنها ۳۲.۶۴ درصد افزایش یافته است. بر اساس مدل هلدرن، ۵۹.۷۵ درصد از توسعه کالبدی مربوط به رشد جمعیت و ۴۰.۲۵ درصد ناشی از پراکنده‌رویی بوده است. بررسی زیردوره‌های پنج‌ساله حاکی از آن است که سهم پراکنده‌رویی از ۷۴.۹۰ درصد در بازه 2000-2005 به ۵۹.۶۹ درصد در بازه 2005-2010 کاهش یافته و در بازه 2010-2015 با ثبت سهم منفی (۳۸.۱۳- درصد) نقطه عطف گذار به سوی فشردگی رقم خورده است. در بازه‌های 2015-2020و 2020-2025، سهم پراکنده‌رویی به ترتیب به ۱۶۳.۵۶- و ۱۷۶.۰۳- درصد رسیده که نشان‌دهنده تداوم و تشدید روند فشردگی شهری است. افزایش قیمت زمین و مسکن و انضباط نهادی طرح‌های توسعه، عوامل کلیدی این چرخش بوده‌اند. پایداری وضعیت مطلوب کنونی مستلزم حفظ صلبیت محدوده قانونی، اعمال عوارض بر زمین‌های بایر و ارتقای کیفیت محیطی در محلات فشرده است.