جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

تاریخ‌نگاری شهری با گذری بر واکاوی جغرافیای پدافند محیطی و روند شکل‌گیری کلان‌شهر کرمانشاه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران، پژوهشگر پسادکتری جغرافیا و برنامه
2 دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
3 دانشگاه آزاد مرند، مرند، ایران
4 معاونت شهرسازی و معماری شهرداری کرمانشاه، کرمانشاه، ایران
5 دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
شهرها از دیرباز رشد و توسعه خود را از فکر و اندیشه طراحان اولیه خود گرفته‌اند و برنامه ریزان شهری نیز قطعاً الگوی ساخت شهر را متناسب با جغرافیای محیطی وفق داده‌اند و از آن الگو گرفته‌اند. کرمانشاه نیز از این جغرافیای محیطی مستثنی نبوده و الگوی دفاع محیطی را به یادگار دارد. کلان‌شهر کرمانشاه بزرگ‌ترین شهر منطقه ‌غرب ایران بوده و به لحاظ موقعیت مکانی ویژه تنها شهر بلامنازع این خطه محسوب شده که از حوزه نفوذ بسیار وسیعی برخوردار است. شهر کرمانشاه طی قرون متمادی از مراکز مهم مبادله و یکی از کانون‌های شهری بااهمیت بوده است و امروزه نیز به لحاظ تعداد جمعیت شهرنشین کشور در رده نهم کشوری قرار دارد. نقش ارتباطی و سوق‌الجیشی کرمانشاه به‌عنوان یک دژ دفاعی و مستحکم در غرب کشور عرضه اندام کرده است و در ادوار مختلف موردتوجه حکومت‌ها قرارگرفته است. که این مسئله بر این مهم صحه می‌گذارد که توسعه کالبدی-فضایی کرمانشاه محصول عامل دفاع در ادوار و اعصار مختلف بوده است. در مقاله حاضر با استفاده از مدل آنتروپی شانون، روند این توسعه موردبررسی قرارگرفته است نتایج بیانگر رشد و توسعه دایره‌وار شهر تا سال 1330 و بعدازآن رشد خطی شهر از سراب طاق‌بستان در ضلع شمالی تا سراب قنبر در ضلع جنوبی تا سال 1350 حکم‌فرما بوده است و از این تاریخ تاکنون رشد فیزیکی شهر در اضلاع غربی و شرقی شهر با احداث شهرک‌های صنعتی و ایجاد محلات مسکونی در این اضلاع باهدف برنامه‌های توسعه‌ای و کمک به آبادانی و عمران سیطره داشته و دارد همچنین در عمل در برخی محدوده‌ها توان توسعه کالبدی نمایان و در برخی زوایا و اضلاع توسعه کالبدی با مشکل مواجه گردیده است که تأثیر عوامل سیاسی-نظامی به‌واسطه نقش‌های طبیعی در توسعه کالبدی فضایی کلان‌شهر کرمانشاه فوق‌العاده مؤثر بوده است
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Urban History with an Exploration of Environmental Geography and the Evolution of Kermanshah Metropolis

نویسندگان English

kioumars maleki 1
Mohammad Raza pourmoahammadi 2
Hanieh Yousefi Shahir 3
Behzad Masoudi Asl 4
Mohammadreza karami 5
1 Faculty of Planning and Environmental Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran, Postdoctoral Researcher in Geography and Urban Planning
2 Tabriz University Tabriz ,Iran
3 Marand Islamic Azad University, Marand, Iran,
4 Deputy of Architecture and Urbanism of Kermanshah Municipality, Kermanshah Iran
5 Payam Noor University of Tehran, Tehran,Iran
چکیده English

Cities have always drawn their growth and development from the thoughts and ideas of their initial designers and urban planners who have undoubtedly tailored the city's construction pattern to suit the environmental geography. Kermanshah is no exception to this environmental geography and has its own model of environmental defense. As the largest city in western Iran, Kermanshah is considered the uncontested city of the region due to its unique location and extensive sphere of influence. Kermanshah has been an important center of trade and an urban hub for many centuries, and today it ranks ninth in terms of urban population in the country. Kermanshah's role as a strong defensive fortress in the west of the country has made it the focus of governments in different eras. This underscores the importance of the physical-spatial development of Kermanshah as a result of defense factors in various historical periods. In this article, the Shannon entropy model is used to examine the development process. The results show circular development of the city until 1951, and linear growth from Sarab Taq Bostan in the north to Sarab Qanbar in the south until 1971. From this date onwards, the city has seen physical growth in the western and eastern areas, with the construction of industrial zones and residential areas in these regions, aimed at development plans and urban development. Moreover, practical challenges in some areas have affected urban development, with the political-military factors playing an exceptional role in the physical-spatial development of Kermanshah's metropolis.

کلیدواژه‌ها English

Civilization
Environmental Geography
Urban Development
Shannon Entropy
Kermanshah Metropolis
  1. ابازری، یوسف علی. قلی پور، سیاوش. (1391). فضای اجتماعیِ شهر کرمانشاه در دوره قاجار، پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، دوره 2، شماره1، بهار و تابستان، صص: 9-37.
  2. ابن حوقل، محمد بن حوقل. (1345)، صوره الارض، ترجمه جعفر شعار، وینا، تهران.
  3. افشار سیستانی، ایرج. (1371)، کرمانشاه و تمدن دیرینه آن، زرین، تهران.
  4. امیریان، سهراب. (1378)، بررسی و تحلیل پراکندگی فضایی و عملکردی پارک‌های شهر کرمانشاه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تهران.
  5. ایراندوست، کیومرث. آشوری، کسری. هاشمی، بهیه. (1395)، بازشناسی عناصر تاریخی هستة شهر ایرانی مطالعه موردی؛ هستة تاریخی مرکز شهر کرمانشاه، فصلنامه علمی پژوهشی شهر ایرانی اسلامی،  شماره بیست و چهارم، تابستان، صص: 99-85.
  6. باقرآبادی، رسول(1401)، بررسی تغییرات اقلیمی شهر کرمانشاه با استفاده از روش‌های ضریب خشکی دومارتن، منحنی آمبروترمیک و اقلیم نمای آمبرژه در بازه‌ی 1370 تا 1399، جغرافیا و روابط انسانی، دوره4، شماره 4، بهار، صص185-174
  7. بحرینی، سید حسین. (1382)، فرایند طراحی شهری تهران: دانشگاه تهران، چاپ دوم.
  8. برومند‌سرخابی، هدایت‌الله. (1388)، در جستجوی هویت شهری کرمانشاه، ناشر: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، چاپ اول، تیراژ: 2000 ، صفحات: 330.
  9. بیگلری، هرمز. (1374)، تاریخ کرمانشاه در عصر قاجار: نگرشی به تاریخ اجتماعی، سیاسی، اقتصادی کرمانشاه به انضمام اسناد و مدارک تاریخی، کرمانشاه: طاق‌بستان.
  10. پوراحمد، احمد. (۱۳۹۵)، جزوه درسی بنیان نظری شهرهای اسلامی دوره دکتری دانشگاه پیام نور تهران مرکز تحصیلات تکمیلی. سوم خردادماه.
  11. پورمحمدی، محمدرضا، ملکی، کیومرث. ۱۳۹۵. پدافند غیرعامل؛ استراتژی‌های توسعه و امنیت منطقه شهری، انتشارات: موسسه نشر شهر با همکاری معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران، چاپ اول زمستان.
  12. پورمحمدی، محمدرضا، ملکی کیومرث. ۱400. پدافند غیرعامل و استراتژی‌های توسعه و امنیت منطقه شهری، چاپ دوم (ویرایش جدید همراه با اضافات)، ناشر: انتشارات فروزش، بهار.
  13. ثابتی منش، جلیل. (1381)، ارزیابی طرح جامع شهر کرمانشاه با تأکید بر ابعاد فضایی-کالبدی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت‌معلم تهران، استاد راهنما: دکتر محمد سلیمانی، استاد مشاور: دکتر اکبر قویدل، دی‌ماه، تعداد صفحات: 172.
  14. حسامیان، فرخ. (1377). شهرنشینی مرحله گذار در شهرنشینی در ایران، تهران: انتشارات آگاه.
  15. حسین زاده، محمدمهدی. ثروتی، محمدرضا. صرافی، مظفر. اسماعیلی، رضا. پناهی، رؤیا.( 1393) ، بررسی محدودیت‌های ژئومورفولوژیک برای توسعه فیزیکی شهر کرمانشاه، فصل‌نامه آمایش محیط، دوره7، شماره 26، پاییز، صص: 19-38.
  16. خدیوی، سیامک. (1379)، معرفی مختصر بافت تاریخی کرمانشاه، مجموعه مقالات دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، سازمان میراث فرهنگی کشور ، پژوهشگاه، تهران.
  17. خسروپناه، محمدحسین. (1391). اعتصاب در پالایشگاه نفت: کرمانشاه. خرداد 1324، گفتگو، شماره 61 .
  18. دارایی، نصیبه. (1396)، تحلیل و بررسی بافت فرسوده بخش مرکزی شهر کرمانشاه از منظر زیست پذیری، پایان‌نامه کارشی ارشد، رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، اساتید راهنما: دکتر محمد سلیمانی و دکتر سیمین تولایی، استاد راهنما: دکتر فرزانه ساسان پور، تعداد صفحات: 137.
  19. رستمی، مسلم. شاعلی، جعفر. (1388)، تحلیل توزیع فضایی خدمات شهری در شهر کرمانشاه، فصلنامه علمی پژوهشی چشم‌انداز جغرافیایی، سال چهارم، شماره 9، پاییز و زمستان، صص: 27-51.
  20. رضوانی، علی‌اصغر. (1382)، روابط متقابل شهر و روستا، چاپ پنجم، انتشارات دانشگاه پیام نور.
  21. سالنامه آماری استان کرمانشاه، (1400-1397) .
  22. سرشماری عمومی نفوس و مسکن، (1395-1335)، مرکز آمار ایران.
  23. سلطانی، محمدعلی. (1372). جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، تهران: سها.
  24. سوداگر، محمدرضا. (1369). رشد روابط سرمایه‌داری در ایران (مرحله انتقالی 1304-1340)، تهران: موسسه تحقیقات اقتصادی یازند.
  25. شفاعتی، آرزو. (1389)، «توسعه میان افزا؛ به‌سوی راهبرد توسعه مطلوب شهری، نمونه موردی: محور تاریخی-فرهنگی کلان‌شهر تبریز ، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تبریز.
  26. صالحی، بهرام. 1367، انگیزه حفظ و احیای بافت‌های قدیمی و سنتی، مجله معماری و شهرسازی، شماره 1، مهر و آبان، صص: 24-31.
  27. عظیمی آقداش، محمد. (۱۳۹۸)، (الف)، تشریح کامل و تفصیلی سؤالات آزمون‌های نظام‌مهندسی شهرسازی با توضیحات جامع و اطلاعات تکمیلی"بر اساس آخرین اصلاحیه قوانین و مقررات شهرسازی و کتاب‌های مرجع"، چاپ سوم، ویرایش جدید، نشر نوآور، تهران.
  28. عظیمی آقداش، محمد. (۱۳۹۸)، (ب)، شرح درس آزمون‌های نظام‌مهندسی شهرسازی ، جلد اول، چاپ دوم، نشر نوآور، تهران.
  29. علی‌اکبری، اسماعیل. طالشی، مصطفی. کرمی، محمدرضا. ملکی، کیومرث. (1400)، (الف) تحلیل آسیب‌پذیری ابعاد طبیعی، کالبدی، اجتماعی و اقتصادی کلانشهرکرمانشاه در برابر زلزله، فصلنامه علمی پژوهشی اطلاعات جغرافیایی (سپهر)، دوره: 30، شماره: 117، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، بهار، تهران. تابستان.
  30. علی‌اکبری، اسماعیل. طالشی، مصطفی. کرمی، محمدرضا. ملکی، کیومرث. (1400)، (ب) رویکرد عدم قطعیت در ارزیابی آسیب‌پذیری از زلزله در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) مطالعه موردی کلان‌شهر کرمانشاه، فصلنامه علمی پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، موسسه آموزش عالی قشم، شماره 43، تابستان.
  31. علی‌اکبری، اسماعیل. مرصوصی، نفیسه. اکبری، مجید. (1399). آسیب‌شناسی فرا روش پژوهش‌های زیست پذیری در مقیاس کلان‌شهرهای ایران، فصلنامه جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای، سال دهم، شماره 35، تابستان ص 85-106.
  32. قلی پور، سیاوش. (1395)، کرمانشاه شهری در ایران، جی.آر.کلارک و بی.دی. کلارک، چاپ اول، انتشارات دانشگاه رازی.
  33. کامران، حسن. وارثی، حمیدرضا. پریزادی، طاهر. حسینی امینی، حسن. (1390) ، بررسی نقش طرح‌های توسعه کالبدی در پراکنده رویی شهری با رویکرد پدافند غیرعامل نمونه موردی شهر سنندج، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، شماره هفدهم، پاییز و زمستان.
  34. مرادی، بهروز. لطفی، حیدر. کرمی، زین‌العابدین. کفاشان طوسی، فرزان. (1398)، تحلیل و بررسی تهدیدات امنیت ملی در مناطق مرزی (مطالعه موردی استان کردستان)، فصلنامه علمی-پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، سال دهم، شماره1، زمستان، صص: 202-181.
  35. مستوفی، حمدا.... (1336)، نزهه القلوب، به کوشش محمود دبیر سیاقی، تهران، کتابخانه طهوری.
  36. مشهدی زاده دهاقانی، ناصر. 1385، تحلیلی از ویژگی‌های برنامه‌ریزی شهری در ایران، چاپ ششم، انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.
  37. مقدسی ابوعبدالله... محمدبن احمد. (1361)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمه علی‌نقی منزوی، بخش 2، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان.
  38. ملکی، کیومرث. (1389)، بهینه‌سازی کاربری اراضی با تأکید بر پدافند غیرعامل و نقش راهبردی آن در برنامه‌ریزی شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)؛ مطالعه موردی: شهر سنندج، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تبریز.
  39. ملکی، کیومرث. (1397)، برنامه آمایش سرزمین استان کرمانشاه، بخش اول، فصل چهارم، بخش مطالعاتی: پدافند غیرعامل و مخاطرات محیطی و محیط زیستی، کارفرما سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان کرمانشاه، مجری دانشگاه رازی، مدیر پروژه دکتر جمال فتح‌اللهی، تابستان.
  40. ملکی، کیومرث. (1400)، تبیین و ارائه الگوی کالبدی-فضایی توسعه شهری در پهنه‌های خطر زلزله (موردمطالعه: کلان‌شهر کرمانشاه)، رساله دکتری تخصصی (D.) رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، مرکز تحصیلات تکمیلی تهران، دانشکده علوم اجتماعی، گروه جغرافیا، تابستان، صص: 302.
  41. ملکی، کیومرث، 1402، شبکه تهدید و حلقه مخاطره در بحران زلزله با رویکردی بر پدافند غیرعامل در برنامه‌ریزی کاربری اراضی چندمنظوره (مطالعه موردی: کلان‌شهر تبریز)، طرح پسادکتری رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، در دست انجام، استاد راهنما: پروفسور محمدرضا پورمحمدی
  42. ملکی، کیومرث. علی‌اکبری، اسماعیل. پاهکیده، اقبال. پورخداداد، بهناز. (۱۳۹۵)، مراکز تهدید پذیر استان کرمانشاه و ملاحظات پدافند غیرعامل با رویکردی بر استراتژی پنج حلقه واردن، فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، شماره 13، سال چهارم، بهار.
  43. ملکی، کیومرث. پورمحمدی، محمدرضا. یوسفی شهیر، هانیه. مسعودی اصل، بهزاد. 1402، (الف)، تحلیل مؤلفه‌های اثرگذار در زلزله و ارزیابی آسیب‌پذیری مناطق شهرداری از منظر پدافند غیرعامل (مطالعه موردی کلان‌شهر کرمانشاه)، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، دوره 38؛ شماره 3، تابستان.
  44. ملکی، کیومرث. حیدری فر، محمد رئوف. نوروزی، مسعود. پژمان، نادر. 1402، (ب)، توسعه ادواری کلان‌شهر کرمانشاه و تحلیل آسیب‌پذیری زلزله از منظر پدافند غیرعامل با استفاده از مدل‌های تاپسیس و آنتروپی شانون، فصلنامه آمایش سیاسی فضا، دوره پنجم، شماره4، شماره پیاپی 20، دانشگاه تربیت مدرس، پاییز.
  45. موحد، علی. امانپور، سعید، نادری، کاوه. (1390)، بازاریابی گردشگری شهری بر اساس برندیابی با مدل فرآیند تحلیل سلسله مراتبی AHP (مطالعه موردی؛ شهر کرمانشاه)، مجله علمی تخصصی برنامه‌ریزی فضایی، سال اول، شماره سوم، زمستان صص: 17 –
  46. مهندسان مشاور تدبیر شهر، (1382). گزارش امکان‌سنجی طرح توانمندسازی اسکان غیررسمی کرمانشاه، وزارت مسکن و شهرسازی.
  47. مهندسین مشاور سبزاندیش پایش، (1396)، سند چشم‌انداز 20 ساله توسعه و برنامه راهبردی-عملیاتی (پنج‌ساله اول) شهرداری کرمانشاه، کارفرما شهرداری کلان‌شهر کرمانشاه، شناسایی و بررسی اسناد توسعه شهری کرمانشاه (ویرایش سوم)، جلد دوم، مهرماه. تعداد صفحات 124.
  48. نظریان، اصغر. 1391، پویایی نظام شهری ایران، چاپ سوم، انتشارات مبتکران.
  49. Clarke, j. l. & Clark, b.d. (1969), Kermanshah An Iranian Provincial City, University Of DURHAM
  50. .Hon .G. Curzon 1892, Persia and the Persian ouestion , London , vol. 1. P.559
  51. UrbanManagement.ir

  • تاریخ دریافت 04 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 30 آبان 1402