جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

بررسی و ارزیابی عوامل مؤثر بر تخریب محوطه‌های باستانی در ارتفاعات جنوب غربی ایران: محوطه‌های پیش از تاریخ در شهرستان لاران استان چهارمحال و بختیاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محسن حیدری دستنائی
گروه باستان شناسی، دانشکده باستان شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
10.22034/gahr.2024.435571.2034
چکیده
محوطه‌های باستانی یکی از مؤلفه‌های مهم تاریخ فرهنگی هر منطقه هستند که منابع محدود و تجدیدناپذیری هستند که در طول زمان در معرض تهدید مداوم نیروهای محیطی و انسانی قرار دارند. هدف از این پژوهش بررسی نقش عوامل جغرافیایی و انسانی در تخریب محوطه های پیش از تاریخ در منطقه لاران می باشد. روش تحقیق حاضر توصیفی- تحلیلی و شامل 27 سایت می باشد که با استفاده از نرم افزار Arc GIS و Spss و با استفاده از روش تحلیل آماری همبستگی پیرسون و میزان همبستگی تخریب سایت ها بر اثر عوامل جغرافیایی و انسانی مورد بررسی قرار گرفته است. و مشخص شد که از بین عوامل جغرافیایی و بین عوامل انسانی و تخریب محوطه های باستانی همبستگی بالایی وجود دارد. علاوه بر این، تحلیل رگرسیون چند متغیره در مورد تخریب محوطه‌های باستانی توسط عوامل انسانی و جغرافیایی نیز انجام شد و مشخص شد که متغیرهای انسانی 93 درصد و عوامل جغرافیایی 78 درصد از تخریب محوطه‌های باستانی را توضیح می‌دهند. در مرحله بعد، با استفاده از روش تحلیل آماری TOPSIS، مکان‌های ماقبل تاریخ اولویت‌بندی/رتبه‌بندی شدند تا مشخص شود کدام مکان بیشتر در معرض خطر است یا بیشتر تخریب شده است. و نتایج تجزیه و تحلیل نشان داد که منطقه خلک در رتبه اول، قندیل دره 1 در رتبه دوم، قخمیش چشمه در رتبه سوم قرار دارند و این مناطق بیشتر در معرض انواع تخریب هستند.
کلیدواژه‌ها
محوطه های باستانی
پیش از تاریخ
جنوب غربی ایران
چهارمحال و بختیاری تخریب

موضوعات

عنوان مقاله English

Investigation and Evaluation of Factors Affecting the Destruction of Ancient Sites in the Highlands of Southwestern Iran: Prehistoric Sites in Laran County, Chaharmahal and Bakhtiari

نویسنده English

Mohsen Heydari Dastenaei
Department of Archaeology, Faculty of Archaeology, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
چکیده English

Ancient sites are one of the important components of the cultural history of any region, which are limited and non-renewable resources that are under constant threat of environmental and human forces over time. The aim of the current research is to investigate the role of geographical and human factors in the destruction of prehistoric sites in Laran district. The present research method is descriptive-analytical and it includes 27 sites, which were investigated by using Arc GIS and Spss software and the Pearson correlation statistical analysis method to determine the degree of correlation between the destruction of sites due to geographical and human factors and it was found that there is a high correlation between geographical factors and human factors with the destruction of ancient sites. In addition, multi-variable regression analyzes on the destruction of ancient sites by human and geographical factors were also carried out and it was found that human variables explain 93% and geographical factors explain 78% of the destruction of ancient sites. In the next step, prehistoric sites were prioritized/ranked using TOPSIS statistical analysis method to determine which area is most at risk or the most destruction has been done on it; And the results of the analysis showed that the site of Kholak is in the first place, Qandil Dareh 1 is in the second place, Qakhmish Cheshme is in the third place, and these are the areas that are most exposed to all kinds of destruction

کلیدواژه‌ها English

ancient sites
prehistory
southwestern Iran
Chaharmahal and Bakhtiari
destruction
  • آفتاب، احمد، قربانی؛ اردوان، تقیلو، علی‌اکبر و سلطان­زاده، واله (1393). بررسی تأثیر عوامل طبیعی در توزیع فضایی مراکز باستانی آذربایجان غربی با استفاده از GIS. برنامه‌ریزی فضایی، 4(3): 37-60. Doi:1001.1.22287485.1393.4.3.3.1
  • بهزاد، اردوان و اسدیان، فریده (1396). تأثیر عوامل محیطی بر تخریب محوطه‌های باستانی با استفاده از مدل TOPSIS(مطالعه موردی محوطه‌های باستانی شهرستان‌های دره شهر و آبدانان، استان ایلام). فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 14(53): 1-21.
  • بهزاد، اردوان؛ فزونی، بهزاد و میرزائی، عزت اله (1397). نقش عوامل محیطی بر تخریب محوطه‌های باستانی (مطالعه موردی محوطه‌های باستانی دهستان سر فیروزآباد استان کرمانشاه). فصلنامه علمی و پژوهشی نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 10(3): 19-32. Doi:1001.1.66972251.1397.10.3.2.4
  • پیشنماز اهری، رامین و پناهی، علی (1402). آسیب‌شناسی نظام بازآفرینی بافت‌های تاریخی از منظر رویکردهای یکپارچه و پایدار (مورد مطالعه: کلان‌شهر تبریز). جغرافیا و روابط انسانی، 6(3): 1-21. doi: 22034/gahr.2023.393767.1851
  • حبیبی، فاتح (1401). ارزیابی و اولویت‌بندی روستاهای هدف گردشگری استان کردستان برای سرمایه‌گذاری. گردشگری و اوقات فراغت، 7(13): 95-112. doi: 10.22133/tlj.2022.156812
  • حیدری دستنائی، محسن (1396). تعیین تأثیر عوامل محیطی بر ایجاد محوطه‌های نوسنگی و مس و سنگی حوزه جنوبی زاینده‌رود با استفاده از روش همبستگی پیرسون. جستارهای باستان‌شناسی ایران پیش از اسلام، 2(1): 14-1.
  • حیدری دستنائی، محسن؛ مرتضوی، مهدی، شیرازی، روح‌الله و خسروی، محمود. (1396). برهم‌کنش انسان و محیط: تحلیل فضایی- محیطی محوطه‌های دوره‌ی نوسنگی تا عصر مفرغ بخش لاران، استان چهارمحال و بختیاری. مطالعات باستان‌شناسی، 9(1): 75-92. doi: 10.22059/jarcs.2017.137361.142235
  • حیدری دستنائی، محسن و دانا، محسن (1401)، الگوهای سکناگزینی و پراکنش محوطه‌های عصر آهن در حوضه آبریز اترک میانی. پژوهه باستان‌سنجی، ۸ (۱): ۴۵-۶۵. Doi:52547/jra.8.1.45
  • حیدری دستنائی، محسن و نیکنامی، کمال‌الدین (1399). تحلیل رابطۀ میان شکل‌گیری و تداوم استقرار محوطه‌های دورۀ نوسنگی با بستر محیطی آن‌ها در دشت سرفیروزآباد کرمانشاه، غرب زاگرس مرکزی. پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، 52(2): 313-331. doi: 10.22059/jphgr.2020.285488.1007418
  • حیدری ساربان، وکیل و باختر، سهیلا (1399). بررسی آثار فناوری اطلاعات و ارتباطات بر ارتقا شاخص‌‌های محیط‌زیستی در مناطق روستایی (مورد مطالعه: دهستان حسن‌آباد- شهرستان اسلام آباد غرب). پژوهش‌های محیط‌زیست، 11(21): 273-286. Doi:1001.1.20089597.1399.11.21.23.2
  • دانشمند پارسا؛ راحله، میرزایی، روح اله و بی‌همتا، ندا (1397)، بررسی تغییرات پوشش اراضی استان چهارمحال ‌و‌ بختیاری با استفاده از متریک‌های سیمای سرزمین (۲۰۱۵-۱۹۹۴). بوم‌شناسی کاربردی، ۷ (۲): ۱۷-۲۸. Doi:29252/ijae.7.2.17
  • دشتی زاده، عبدالرضا (1396). آسیب نگاری غارها و پناهگاه‌های صخره‌ای پارینه‌سنگی در زاگرس جنوبی، مطالعات باستان‌شناسی پارسه، ۱ (۲): ۱۹-۷. Doi:30699/PJAS.1.2.7
  • رجبیون، زهرا؛ بهنیا، علی و موچشی، امیر ساعد (1399). بررسی و تحلیل الگوهای استقراری محوطه‌های اشکانی در شهرستان قروه. مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 4(11):91-113. Doi:30699/PJAS.4.11.91
  • رستمی، هوشنگ؛ مهرآفرین، رضا، موسوی حاجی، سید رسول (1401). بررسی الگوهای استقراری دوره اشکانی در دشت گیلان غرب (استان کرمانشاه). جستارهای باستان‌شناسی ایران پیش از اسلام، 7(2)(زیر چاپ)doi: 10.22034/iaej.2023.13948.1052
  • رضایی، پژمان (1397). مکان‌یابی سایت‌های گردشگری عشایری (مطالعه موردی: استان چهارمحال و بختیاری). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی،13(4): 951-969.
  • رضوانی، محمدرضا؛ فرجی سبکبار، حسنعلی، دربان آستانه، علیرضا و کریمی، سید هادی (1396). تحلیل نقش عوامل و شاخص‌های کیفیت محیطی مؤثر در برند سازی مقصدهای گردشگری روستایی. برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری، 6(23): 105-136. doi: 10.22080/jtpd.2018.1766
  • سرخ آبی، عبیدالله؛ رضالو، رضا و حاجی‌زاده، کریم ( 1400). تحلیل الگوهای استقراری عصر آهن دشت پیرانشهر با تکیه بر سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS). مطالعات باستان‌شناسی، 13(24): 97-115. org/10.22059/jarcs.2021.257545.142564
  • شریفی‌نیا؛محمدی فر، یعقوب و همتی ازندریانی، اسماعیل (1400). بررسی تأثیر عوامل طبیعی در توزیع فضایی محوطه‌های ساسانی شهرستان دره شهر. مطالعات باستان‌شناسی، 13(3): 69-92. doi: 10.22059/jarcs.2020.295031.142826
  • شعبانی، محمد و محمدی، مریم (1399). بررسی و تحلیل باستان‌شناختی الگوهای استقراری دشت همدان-بهار از آغاز دوران اسلامی تا پایان دوره صفوی. مطالعات باستان‌شناسی، 12(3): 117-141. doi: 10.22059/jarcs.2020.272876.142661
  • شکفته عاطفه، احمدی حسین و یزدی مهدی (۱۳۹۸)، مروری بر عوامل و الگوهای تخریب در سنگ‌های رسوبی کربناته به‌کار‌رفته در محوطه‌های باز تاریخی و فرهنگی. دانش حفاظت و مرمت، ۲ (۱): ۴۸-۷۳.
  • شیرازی، روح‌الله؛ خمری، مهدی، نوروزی، علی‌اصغر( ۱۴۰۲). تحلیل فضایی- محیطی استقرارهای عصر آهن در زاگرس مرتفع: بخش لاران استان چهارمحال و بختیاری. فصل‌نامه تحقیقات جغرافیایی، ۳۸ (۲): ۲۵۵-۲۶۳.doi: 58209/geores.38.2.255 .
  • صدیقیان، حسین؛ نیکزاد، میثم، حیدری دستنائی، محسن و سبزی دوآبی، موسی (1400). ارزیابی نقش عوامل محیطی در شکل‌گیری استقرارهای اشکانی شهرستان خوسف، استان خراسان جنوبی، شرق ایران. پژوهشنامه خراسان بزرگ، 12(42): 122-107. doi: 10.22034/jgk.2021.137982
  • فلاحی، فیروز؛ بهشتی، محمدباقر و مرعشی، سیده اسراء (1396). رتبه‌بندی پایداری محیط‌زیست در استان‌های منتخب ایران: مقایسه روش AHP و TOPSIS. فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد مقداری، 14(1): 97-118. doi: 10.22055/jqe.2017.12948
  • فتحی سوگلی تپه؛ شبنم، مرتضوی، مهدی و موسی پور نگاری، فریبا (1401)، نقش مخاطرات زیست‌محیطی در مکان‌یابی محوطه‌های دوره هخامنشی دشت سیستان در حوضه رودخانه هیرمند. مجله علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، ۱۶ (۵۷): ۴۱-۵۱.
  • فیض اله پور، مهدی و عطائیان، فرنوش(1400). نقش عوامل طبیعی در تخریب تپه‌های باستانی سمیران با تأکید بر عوامل ژئومورفولوژیک، دومین کنفرانس بین‌المللی و پنجمین کنفرانس ملی صیانت از منابع طبیعی و محیط‌زیست، 19 و 20 خرداد؛ اردبیل.
  • گراوند، افراسیاب؛ شریفی، مهناز و ملک پور، فاطمه( 1401). بررسی الگوهای استقراری محوطه‌های پیش‌از‌تاریخ منطقه سیلوه پیرانشهر؛ جنوب دریاچه ارومیه بر اساس تحلیل‌های GIS. پژوهه باستان‌سنجی، ۸ (۱): ۹۷-۱۱۴.. Doi:52547/jra.8.1.97
  • لطیفه، ناهید؛ جهانی، مهدی و جعفری، حمید( 1396). ناپایداری سکونتگاه‌های روستایی با اثرپذیری از عامل طبیعی مطالعه موردی روستاهای شهرستان دماوند. جغرافیای طبیعی، 10(3): 105-124. Doi:1001.1.20085656.1396.10.37.7.8
  • منادی، علی؛ نقشیه، امیر صادق و ولی پور، حمیدرضا ( 1400). تحلیل الگوهای استقراری عصر مس و سنگ در دشت سیلاخور با استفاده از تحلیل‌های GIS. مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 15: 57 – doi: 10.30699/PJAS.5.15.57
  • معصومیان، محمد؛ احمد، زیاد، گنجاییان، حمید، کرپنر، یانوشا، بهنیا، علی و کسرایی، نادر (1401). ارزیابی تأثیر مخاطرات محیطی در آسیب‌پذیری گورستان‌های خمره‌ای اشکانی مریوان (مطالعه موردی: گورستان زردویان). پیام باستان‌شناس،14 (26): 1-18. doi: 10.30495/peb.2022.699639
  • نعمتی، زهرا؛ نیکنامی، کمال‌الدین، حیدری دستنائی، محسن و روستایی، فارسی ابراهیم (1402). ارزیابی جایگاه بسترهای جغرافیایی بر استقرارهای دوره ساسانی در مناطق کوهستانی جنوب غرب ایران، مطالعه موردی: دشت ارسنجان، استان فارس. پژوهه باستان‌سنجی، ۹ (۱): ۲۵-۴۳. Doi:52547/jra.9.1.359
  • نوروزی، علی‌اصغر (1388). مطالعات باستان‌شناسی در حوضه آبخیز کارون شمالی (استان چهارمحال و بختیاری). مجله مطالعات باستان‌شناسی، شماره 1(2): 161-175.
  • نوروزی، علی‌اصغر و حیدری دستنائی، محسن (1397). نتایج مقدماتی بررسی باستان‌شناختی در حوزه آبخیز زاینده‌رود جنوبی، بخش لاران، استان چهارمحال و بختیاری. مطالعات باستان‌شناسی، 10(1): 207-226. doi: 10.22059/jarcs.2018.135136.142225
  • یوسفی، علی؛ مولایی هشجین، نصرالله و رضایی، پرویز (1401). تبیین عوامل مؤثر بر تغییرات کاربری اراضی روستاهای پیراشهری رشت. مهندسی جغرافیایی سرزمین، 7(4): 739-750. Doi:10.22034/jget.2024.135127
  • Abate, D., Faka, M., Keleshis, C., Constantinides, C., Leonidou, A., Papageorgiou, A. (2023). Aerial Image-Based Documentation and Monitoring of Illegal Archaeological Excavations. Heritage 6(5): 4302-4319. https://doi.org/10.3390/heritage6050228.
  • Ahmad, R. (2022). The legal role of government in protecting cultural heritage and archaeological sites in the war-affected countries: the case of Iraq and Syria. Journal of Liberty and International Affairs 8 (2): 281- 92. https://ejlia.com/index.php/jlia/article/view/.
  • Alsubeh, M. A. (2018). Impact of Urban Areas on Historical and Archaeological Buildings. journal of Civil Engineering and Architecture, 12: 198-204. doi: 10.17265/1934-7359/2018.03.002.
  • Agapiou, A., Lysandrou, V., and Hadjimitsis, D. G. (2020). Earth Observation Contribution to Cultural Heritage Disaster Risk Management: Case Study of Eastern Mediterranean Open Air Archaeological Monuments and Sites. Remote Sens, 12 (8):1-12. 1330. doi:10.3390/rs12081330.
  • Bewley, R., Wilson, A., Kennedy, D., Mattingly, D., Banks, R., Bishop, M., Bradbury, J., Cunliffe, E., Fradley, M., Jennings, R., Mason, R., Rayne, L., Sterry M., Sheldrick, N., Zerbini, A. (2016). Endangered Archaeology in the Middle East and North Africa: Introducing the EAMENA Project.In: Stefano Campana, Roberto Scopigno, Gabriella Carpentiero and Marianna Cirillo (eds). Proceedings of the 43rd Annual Conference on Computer Applications and Quantitative Methods in Archaeology (Volume 1). Oxford: Gordon House. Pp: 919-932.
  • Cao, J., Mai, B., Chen, H., Li, Y., Wang, J. (2021). Investigation and analysis of groundwater-derived damage to the Shahe ancient bridge site in Xi’an, China. Heritage Science, 9, 99. https://doi.org/10.1186/s40494-021-00573-6.
  • Campana, S., Sordini, M., Berlioz, S., Vidale, M., Al-Lyla, R., Abbo al-Araj, A., Bianchi, A. (2022). Remote sensing and ground survey of archaeological damage and destruction at Nineveh during the ISIS occupation. Antiquity, 96 (386): 436 – 454.
  • Covătaru, C., Stal, C., Florea, M., Opriș, I., Simion, C., Rădulescu, I., Călin, R., Ignat, T., Ghiţă, C., Lazăr, C. (2022). Human Impact Scale on the Preservation of Archaeological Sites from Mostiştea Valley (Romania). Front. Environ. Sci. 10: 924440. doi: 10.3389/fenvs.2022.924440.
  • Comer, D. C., Willem, J. H. W. (2011). Tourism and Archaeological Heritage: Driver to development or Destruction? New York: Springer.
  • Dawson, T., Hambly, J., Kelley, A., Lees, W., Miller, S. (2020). Coastal heritage, global climate change, public engagement, and citizen science. Proc Natl Acad Sci U S A. 14; 117(15): 8280-8286. doi: 10.1073/pnas.1912246117. PMID: 32284415; PMCID: PMC7165427.
  • Elia, R. J. (1997). Looting, collecting, and the destruction of archaeological resources. Nonrenewable Resources, 6: 85–98. https://doi.org/10.1007/BF02803807.
  • Gainullin, I., Usmanov, B. M., Sharipova, D. R., Bagautdinova, L. N. (2021). Kuibyshev reservoir shore transformation as a factor of archaeological heritage objects destruction. Earth and Environmental Science, Volume 834, The VIII All-Russian scientific-practical conference with international participation, Modern problems of reservoirs and their catchments, 27 - 30 May 2021, Perm State University, Russian Federation, DOI: 10.1088/1755-1315/834/1/012004.
  • Groizard, J. L., Gallego, M. S. (2018). The destruction of cultural heritage and international tourism: The case of the Arab countries. Journal of Cultural Heritage, 33: 285-292.
  • Heydari Dastenaei, Mohsen. (2020). The Hierarchyand Central Place Patterns of the Chalcolithic Sites in the Bakhtiari Highlands, Iran. Journal Of Anthropological and Archaeological Sciences, 2(2): 220-229.
  • Kiruthiga, K., Thirumaran, K. (2019). Effects of urbanization on historical heritage buildings in Kumbakonam, Tamilnadu, India, Frontiers of Architectural Research, 8(1): 94-105. https://doi.org/10.1016/j.foar.2018.09.002.
  • Liu, Y., Yunwei, T., Linhai, J., Fulong, C., Ping, W. (2021). Remote Sensing-Based Dynamic Monitoring of Immovable Cultural Relics, from Environmental Factors to the Protected Cultural Site: A Case Study of the Shunji Bridge. Sustainability 13(11): 6042. https://doi.org/10.3390/su13116042.
  • Megahed, H. A. (2020). Hydrological and archaeological studies to detect the deterioration of Edfu temple in Upper Egypt due to environmental changes during the last five decades. SN Applied Sciences. 2, 1952. https://doi.org/10.1007/s42452-020-03560-x.
  • Mekonnen, H., Bires, Z. & Berhanu, K. (2022). Practices and challenges of cultural heritage conservation in historical and religious heritage sites: evidence from North Shoa Zone, Amhara Region, Ethiopia. Heritage Science 10, 172. https://doi.org/10.1186/s40494-022-00802-6
  • Mortezaii Frizhandi, G. M. (2017). The impacts of different land use changes on groundwater level using quantitative model WEAP (Case study: Chaharmahal Bakhtiari province, Iran). Desert, 22 (1): 97-105.
  • Nafarzadegan, A. R., Talebi, A., Malekinezhad, H., Emami, N. (2013). Antecedent Rainfall Thresholds for the Triggering of Deep-Seated Landslides (Case study: Chaharmahal & Bakhtiari Province, Iran). ECOPERSIA, 1 (1):23-39.
  • Newson, P., & Young, R. (2015). The archaeology of conflict-damaged sites: Hosn Niha in the Biqaʾ Valley, Lebanon. Antiquity, 89(344), 449-463. doi:10.15184/aqy.2015.4.
  • Payntar, N. D., 2023. A Multi-Temporal Analysis of Archaeological Site Destruction using Landsat Satellite Data and Machine Learning, Moche Valley, Peru. Journal on Computing and Cultural Heritage, 16(3): 1–20. https://doi.org/10.1145/3586079.
  • Sesana, E., Gagnon, A. S., Ciantelli, C., Cassar, J., Hughes, J. J. (2021). Climate change impacts on cultural heritage: A literature review, WIREs Clim Change;12: e710. https://doi.org/10.1002/wcc.710.
  • Usmanov, B., Nicu, I.C., Gainullin, I. Khomyakov, P. (2018). Monitoring and assessing the destruction of archaeological sites from Kuibyshev reservoir coastline, Tatarstan Republic, Russian Federation. A case study. Journal of Coastal Conservation, 22: 417–429. https://doi.org/10.1007/s11852-017-0590-9.
  • Vyshkvarkova, Elena, and Olga Sukhonos. (2023). Climate Change Impact on the Cultural Heritage Sites in the European Part of Russia over the Past 60 Years. Climate, 11(3): 50. https://doi.org/10.3390/cli11030050.
  • Zhao, B., Han, W. (2023). Research on Measuring Methods and Influencing Factors of Spatial Damage Degree of Historic Sites: A Case Study of Three Ancient Cities in Shanxi, China. Buildings, 13: 2957. https://doi.org/10.3390/buildings13122957

  • تاریخ دریافت 23 دی 1402
  • تاریخ پذیرش 08 بهمن 1402