چکیده

برنامه های توسعه شهری عمدتا در قالب طرح های جامع و تفصیلی مطرح هستند بیشتر کالبدی، ایستا و سنتی بوده و تدوین آنها ابعاد اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی لحاظ نشده و غیرقابل انعطاف، طولانی مدت و در نهایت قابلیت اجرایی چندانی ندارند لذا گذار از این طرح ها به سمت برنامه ریزی راهبردی جهت حل مسائل و سازگاری با تحولات آینده ضرروری به نظر می رسد. هدف  اصلی این پژوهش، تدوین راهبردهای توسعه پایدار شهری کرمانشاه است. روش تحقیق  از نظر هدف کاربردی و از نظر روش و ماهیت توصیفی-تحلیلی است. جمع اوری اطلاعات به صورت اسنادی –کتابخانه ای بوده است. حجم نمونه این پژوهش  30 از نفر کارشناسان و مدیران می باشد.  به منظور تحلیل داده های گردآوری شده و ارائه راهبرد مناسب از مدل swot بهره گرفته شد. سپس برای اولویت بندی راهبردهای حاصل از تکنیک سوات، 5 نفر از اساتید و کارشناسان به پرسشنامه دوم پاسخ داده اند و برای رتبه بندی راهبردها از از تکینک TOPSIS  همراه با مدل ACEPT استفاده شده است. نتایج نشان می دهد مهمترین راهبردهای شهر کرمانشاه در موقعیت تهاجمی قرار گرفتند و شامل راهبردهای توسعه گردشگری،توسعه کشاورزی، توسعه خدماتی و صنعتی، توسعه بازرگانی و تجاری و توسعه ارتباطات می باشند.

واژگان کلیدی:توسعه شهری، توسعه پایدار شهری، برنامه ریزی استراتژیک، کرمانشاه

مقدمه

واضح است که روند برنامه ریزی در طول زمان به ماهیت سریع تغییرات ساختار شهر بستگی دارد. تغییرات عمده در دوران پس از جنگ جهانی دوم بوجود آمده نیازمند بازسازی فیزیکی و اجتماعی فراوانی بویژه در اروپای غربی شد(Khan&Swapan,2013:183). در  این زمان، برنامه بلوپرینتی یا رویکرد طرح جامع که عمدتا براساس برنامه ریزی عقلانی(پیش بینی، تجزیه و تحلیل و تخصص زمین) منجر به ایجاد طرحهای بلندمدت فیزیکی بلوپرینتی شد. این رویکرد نیز در کشورهای درحال توسعه با تاخیر مورد استفاده واقع شد. این روش رویکرد برنامه ریزی فیزیکی با روند سریع شهرسازی و محدودیت منابع در کشورهای در حال توسعه مواجه شد. ((Rakodi, 2001:210). در دهه 1960 سنت های برنامه ریزی جهانی دچار تغییر شده اند. جهت گیری به برنامه ریزی مشارکتی از طریق برنامه ریزی فزاینده توسط لیندبلوم(1959) و برنامه ریزی حمایتی توسط  دیویدف(1965) تغییر عمده در پارادایم جهانی بود. این تغییر منجر به ترکیب روش های برنامه ریزی استراتژیک در برنامه ریزی در سطح جهانی شد(Rahman,2016:17). هدف از برنامه ریزی استراتژیک شهری بهبود عملکرد شهر و اطمینان از توسعه آینده شهر تا محیطی با برنامه و  پاسخگو به نیازهای شهروندان باشد(نیک­پور و صفایی رینه، 1394: 50). الگوی برنامه ریزی استراتژیک با توجه به بهره یری از نظریه های چون نظریه سیستم ها، نظریه توسعه پایدار، عدلت اجتماعی و... فقط شیوه فنی و راهکاری عملی برای تهیه و اجرای طرح های توسعه شهری در کشور یا کشور خاصی نیست، بلکه نوعی پارادایم جدید در برنامه ریزی از جمله برنامه ریزی فضایی محسوب می شود که تا حدود زیادی محصول خرد جمعی و تجارب جامعه ­ی بیشری است و هدف نهایی آن نیز تامین توسعه­ی پایدار  و اعتلای کیفیت زندگی برای تمامی شهروندان جهان است(حسینی و همکاران، 1389: 119). هدف کلان توسعه استراتژیک، ایجاد محیطی قابل زندگی برای همه، همراه با عدالت اجتماعی، کارآیی اقتصادی و پایداری زیست محیطی است و توسعه استراتژیک در محدوده های زمین و مسکن شهری، خدمات اجتماعی و زیربنایی توسعه اقتصادی و زیست محیطی به طور یکپارچه وارد می شود(رهنمایی و همکاران، 1388: 26). در نظام برنامه ریزی استراتژیک اهداف و سیاست های کاربری زمین در جهت تلفیق اهداف کالبدی با اهداف اقتصادی، محیطی، اجتماعی و فرهنگی ارتقا یافته و وظایف برنامه ریزی از تهیه نقشه کاربری زمین، جدول کاربری ها به سمت اهداف راهبردی یعنی سازماندهای فضایی فعالیت ها براساس آمایش سرزمین، رفاه عمومی و کیفیت زندگی معطوف شده است(رضایی و کریمی، 1395: 48).  با توجه به تحولات سریع و پیچیدگی های جهان امروز، برای اغلب شهرهای کشورهای درحال توسعه از قبیل ایران، دیگر برنامه ریزی های سنتی و طرحهای رایج نظیر طرح جامع و تفصیلی نمی تواند پاسخگوی حل مشکلات شهری باشد. در این میان برنامه ریزی استراتژیک می تواند در جهت مقابله  سیستماتیک با معضلات شهری در مدیریت کارآمد شهر کمک شایان توجهی نماید. با توجه به قرارگیری شهرکرمانشاه در استان مرزی دارای قابلیت های و توانایی های زیادی برای توسعه است از طرفی وجود مشکلات زیادی مانند بیکاری، جرم، کاهش کیفیت زندگی و افزایش مهاجرت  و شکل گیری سکونتگاهای غیررسمی(جمشیدی و همکاران، 1392،روستایی و همکاران، 1391 ، ابراهیم زاده و صیدی، 1391) نیازمند تدوین راهبردهای مناسب به منظور توسعه و کاهش مسائل شهر می باشد. بنابراین هدف اصلی این پژوهش، تدوین راهبردهای مناسب توسعه شهری در شهر کرمانشاه می باشد.

مبانی نظری

برنامه ریزی راهبردی به منظور برخورد صحیح با آینده و رفع مشکلات و پیچیدگی های فعلی به کار گرفته می شود. برنامه ریزی راهبردی از دهه 1970که از برنامه ریزی جامع به دلیل ناتوانی در شکل دهی به تغییرات فضایی در شهرها و ارتباط ضعیف آن با اجرا انتقاد شد، جایگزین آن شده است. برنامه ریزی راهبردی به طور خاص، فرایند باز و مشارکتی خلافی است که اساس پیوند  فعالیت های مرتبط همه ذی نفعان شهر را برای دوره زمانی مشخص برقرار می کند، بر موضوعات اساسی تمرکز دارد، راهبردی یکپارچه را برای واقعیت شهر بوجود می آورد، انعطاف پذیری در تصمیم گیری را شکل می دهد، عمل گرا است و براساس فرهنگ جدیدی از مدیریت شهری پایه گذاری شده است(اشرفی و جانبابانژاد، 1393: 84).برنامه ریزی استراتژیک یک سری مفاهیم، روال های کاری و ابزار جهت مدیریت تغییرات فراهم می سازد. اگرچه رویکردهای متفاوتی وجود دارد، با این حال چارچوب برنامه ریزی استراتژیک بدون توجه به حیطه کار بست آن و نوع سازمانی که انجام آن را برعهده می گیرد، بسیار مشابه است. برنامه ریزی استراتژیک را می توان در حیطه های اقتصادی، کالبدی، اداری و به همان ترتیب در سطوح ملی، ایالتی، منطقه ای و شهری مورد استفاده قرار دارد(مرادی و مسیحی، 1384: 65). اگرچه برنامه ریزی استراتژیک توسط ریشه های نظامی و شرکتی معرفی شده بود، این رویکرد در برنامه ریزی شهری برای  فرایند باز و روش مشارکتی خلاق تکامل یافت. چارچوب برنامه ریزی استراتژیک، جهت و توجیه جریان منظم و فعالیت سرمایه گذاری را فراهم می کند که منجر به تغییر در موقعیت و شکل توسعه می شود(Healey,1996:4). برنامه ریزی استراتژیک یک فرایند بی انتها است که شامل 1) یک روش تطابق نرم 2) ابزار توسعه پایدار شهری 3) مکانیسم حکمرانی مشارکتی 4) یک نوع همکاری و 5) ابزاری برای مدیریت و شناسایی عدم قعطیت ها و تغییرات آینده است. با این وجود، برنامه ریزی استراتژیک می تواند برای پایداری شهری در زمانی که فرایند برنامه ریزی با مشارکت معنی دار ذیفنعان برای کارایی نهادینه شده است، کمک کند (Steinberg,2005:69). به نظر می رسد برنامه ریزی استراتژیک به دلیل اقدامات مشارکتی ظاهرا یک رویکرد پایدار است اما مفهوم روابط قدرت برای بیان هدف نامشخص است(Levy,2007:3). فرایند برنامه ریزی استراتژیک به طور عمده به شناسایی پروژه های توسعه به عنوان عامل اصلی برای دستیابی به چشم انداز و اهداف آینده بستگی دارد(Khalil,2012:78 ).

برنامه توسعه استراتژیک یک ابزار بسیار انعطاف پذیر است و با استاندارهای برنامه ریزی ملی محدود نمی شود. آماده سازی کاملا اختیاری است و توسط دولت محلی تامین می شود و این ضرورت را با توجه به نیازهای خود تعریف می کند. در نتیجه، برنامه توسعه استراتژیک انعطاف پذیرتر و محدودیت کمتری بوسیله  مقررات برنامه ریزی  موجود دارد. به جای رهبری قانونی یا اداری، برنامه ریزی توسعه استراتژیک بیان دیدگان بلندمدت نخبگان سیاسی است(Wu, 2007:380). برنامه ریزی استراتژیک یک فرآیند است که اجازه بیان نظرات ذینفعان دولتی و خصوصی را می دهد و همکاری برای توسعه یک شهر را دنبال می کند(Farhoodi et al,2009:355). برنامه ریزی استراتژیک شهری مسیر توسعه یک شهر یا منطقه شهری در با توجه وضعیت فعلی و تحلیل SWOT تعیین می کند. این رویکرد به شهر برای پاسخ به رویدادهای جاری سریع، مدیریت تغییر و بهبود کیفیت زندگی کمک می کند. برنامه ریزی استراتژیک شهری پاسخ به سوالات زیر را کمک می کند؟

-کدام مناطق باید چه نوع رشدی را دریافت کنند؟

-چگونه می توان وضعیت اقتصادی موجود را حفظ و گسترش داد؟

-چگونه کیفیت زندگی محافظت و تقویت می شود؟(Habitat,2007:7).

ویژگی های برنامه ریزی استراتژیک شهری

برنامه ریزی استراتژیک شهری شامل سه ویژگی اصلی است که آن را با عمل برنامه ریزی پویا و  درحال تغییر مرتبط می کند. یک،در برنامه ریزی استراتژیک شهری محیط مهم است و به طور مداوم تغییر می کند. برای مقابله این تغییرات، برنامه ریزان باید محیط را تجزیه و تحلیل کنند تا مشخص شود چه فرصت هایی ممکن رخ نمایند که می تواند بهره برداری قرار گیرند و بررسی اینکه چه تهدیدهایی ممکن ظاهر شود که مانع دستیابی پروژه به اهدافش می شود. بنابراین استفاده از تجزیه و تحلیل SWOT مورد تاکید قرار می گیرد. دوم، برنامه ریزی استراتژیک شهری برا نیاز به مشارکت ذینفعان جهت ارزیابی ارزش های جامعه و تسهیل اجرای آن تاکید می کند. سرانجام برنامه ریزی استراتژیک شهری تلاش دارد با درنظرگرفتن جنبه های اجرایی در همه مراحل برنامه ریزی  شکاف بین برنامه ریزی و اجرا را از بین برد. تلاش می کند تا بین اهداف و بلندپروازی ها تعادل برقرار کند و بر اهمیت تعهد در میان ذینفعان کلیدی برای اجرای موفق تاکید دارد(de Graaf& Dewulf,2010:472)

در جدول شماره ویژگی های برنامه ریزی استراتژیک شهری ارائه شده است.

جدول شماره1: ویژگی های برنامه ریزی استراتژیک

مراحل فرآیند تهیه استراتژی توسعه شهر

فرایند برنامه ریزی استراتژیک یا تصمیم گیری در خصوص یک برنامه ریزی استراتژیک  و یا اتفاق نظر اولیه در میان تصمیم سازان آغاز می گردد. در مرحله دوم تیم برنامه ریزی استراتژیک زمینه تاریخی، موقعیت کنونی و چشم انداز آتی محدوده جغرافیایی مورد مطالعه را مشخص می کنند و اهداف کلان جهت هدایت فرآیند برنامه ریزی استراتژیک  تعیین می گردد. در مرحله سوم اهداف مشخص تر براساس تحلیل های داخلی  و خارجی صورت می پذیرد. زمانی که اهداف کلان و اجرایی تعیین و متغیرهای مهم شناسایی شدند در مرحله بعد گروه برنامه ریزی استراتژیک بایستی به دقت روشن نماید که چگونه می توان به اهداف کلان و اجرایی دست یافت و یا هر یک از موضوعات استراتژیک در دستور کار بر حسب اولویت چگونه می توان مواجه شد. مرحله پنچم مرحله ارزیابی و انتخاب گزینه برتر است(نسترن و هوشمندفر، 1389: 63).  همچنین مراحل تهیه راهبرد توسعه شهری  در 4 مرحله  بیان شده است: 1-کجا هستیم؟(ارزیابی وضع موجود) وضعیت شهر شامل شرایط اقتصادی، اجتماعی، مدیریتی، جغرافیایی، عوامل خارجی موثر، نقاط قوت، نقاط ضعف و محدودیت های موجود، ارزش ها، اولویت ها و انتظارات گروه های ذیفنع و قوانین موجود مورد بررسی قرار می گیرد. گسترش بیش از حد موضوعات، چندان مفید نبود و زمان و هزینه را هدر می دهد. یک روش تحلیلی مانند SWOT به این مرحله کمک می کند2-کجا می خواهیم باشیم؟(تنظیم چشم انداز) چشم انداز سازی فعالیتی است کخ شهروندان  و بهره وران یک دور نمای مشترک از آینده جامعه شان می سازند. چشم انداسازی قسمتی از برنامه ریزی راهبردی و یک تکنیک مشارکت عمومی با هدف تجسم اهداف بلند مدت برای برنامه ریزی شهری پایدار است. 3- چگونه به آنجا می رسیم؟ (تنظیم راهبردهای که برنامه های جامعی نباشند، بلکه ترجیحا باید موضوعات مهمتر شهر را در نظر گیرند4- چه اقداماتی باید برای رسیدن به آن انجام دهیم؟ (اولویت بندی برنامه ها و پروژه ها، جزئیات اجرایی، بودجه کافی برای عملکرد مداوم و اجرا، بازنگری و اصلاح) در کلیه مراحل مراحل چهارگانه، تمام گروه ها مشارکت فعال دارند(جهانی شکیب و همکاران، 1393: 50).

روش تحقیق

روش تحقیق  از نظر هدف کاربردی و از نظر روش و ماهیت توصیفی-تحلیلی است. جمع اوری اطلاعات به صورت اسنادی –کتابخانه ای بوده است بدین ترتیب که با مطالعه اسناد و تحقیقات مرتبط با شهر کرمانشاه و همچنین با مصاحبه با مردم  و مسئولی به تهیه و تدوین نقاط ضعف، قوت، فرصت و تهدید اقدام شد سپس این عوامل به صورت پرسشنامه در بین مدیران و کارشناسان شهرداری، فرمانداری، مسکن و شهرسازی و  مسئولان ذی ربط توزیع گردید.  حجم نمونه این پژوهش  30 از نفر کارشناسان و مدیران می باشد.  به منظور تحلیل داده های گردآوری شده و ارائه راهبرد مناسب از مدل swot بهره گرفته شد. سپس برای اولویت بندی راهبردهای حاصل از تکنیک سوات، 5 نفر از اساتید و کارشناسان به پرسشنامه دوم پاسخ داده اند و برای رتبه بندی راهبردها از از تکینک TOPSIS  همراه با مدل ACEPT استفاده شده است.

SWOT

یکی از مناسب ترین فنون برنامه ریزی و تجزیه و تحلیل استراتژی ماتریس swot است که امروزه به عنوان ابزاری برای تحلیل عملکردها و شکاف ها مورد استفاده برنامه ریزان و طراحان شهری قرار می گیرد(Terrados et al,2007:1257). تحلیل swot برای اولین بار در سال 1950 توسط دو فارغ التحصیل مدرسه بازرگانی هاوارد به نام های جورج آلبرت اسمیت و رولند کریستنسن مطرح شد. در آن زمان این تحلیل ضمن کسب موفقیت های روزافزون به عنوان کسب ابزار مفید مدیریتی شناخته شد؛ اما شاید بیشترین موفقیت مشهود این تحلیل زمانی بدست آمد که Jack Welch از جنرال الکتریک در سال 1980 از آن برای بررسی راهبردهای GE و افزایش بهره وری سازمان خود استفاده کرد(Duarte et al., 2006:233). SWOT سرواژه عبارات قوت ها (Strengths) ، ضعف ها (Weaknesses)) ، فرصت ها (Opportunities)) و تهدیدها (Threats)) است (Chang and Huang, 2006:158).

ACEPT

 مرحله ارزیابی، از مهمترین مراحل تصمیم گیری است. ارزیابی وابسته به نظر تصمیم گیرندگان که با استفاده از شاخص های در نظر گرفته شده انجام می پذیرد(Jharkharia & Shankar,2007:247). روش ACEPT از جمله روش‌های مبتنی بر معیارهای جبرانی می‌شود. منظور از روش‌های جبرانی این است که در این روش‌ها، کمبود یا نواقص یک شاخص، توسط قوت شاخص‌های دیگر قابل جبران است. در روش ACEPT ویژگی‌های  زیر مد نظر است.

Attainability: به معنی امکان‌پذیری (به مفهوم قابل‌دسترس بودن می‌پردازد.)

Costing: به معنی هزینه سازی (به بررسی هزینه ناشی از هر استراتژی می‌پردازد.)

Effectiveness: به معنی اثربخشی (به میزان موثر بودن استراتژی اشاره دارد.)

Popularity: به معنی مقبولیت (عمومیت داشتن استراتژی را ارزیابی می نماید.)

Timing: به معنی زمان بری (به قابلیت اجرای استراتژی در محدوده زمانی معین اشاره دارد.) (Caterino et al,2009:432)

تکنیک TOPSIS

این تکنیک از جمله روش‌های جبرانی در MADM می‌باشد. منظور از جبرانی بودن این است که مبادله بین شاخص‌ها در این مدل مجاز است. یعنی به طور مثال ضعف یک شاخص ممکن است توسط امتیاز شاخص دیگری جبران شود. در این روش علاوه بر درنظر گرفتن فاصله یک گزینه  از نقطه ایده آل، فاصله آن از نقطه ایده آل، فاصله آن از نقطه ایده آل منفی هم درنظر گرفته می‌شود.بدان معنی که گزینه انتخابی باید دارای کمترین فاصله از ایده آل بوده و درعین‌حال دارای بیش‌ترین فاصله را از ایده آل منفی داشته باشد. در این تکنیک نیازمند استفاده از داده‌های کمی می‌باشیم و برای شاخص‌های کیفی نیز با استفاده از مقیاس‌های مناسب آن را به مقادیر کمی تبدیل نماییم. همچنین از آنجا که تمامی معیارها دارای اهمیت برابری نیستند، تکنیک تاپسیس مجموعه‌ای از وزن‌ها را از تصمیم‌گیرنده دریافت می‌نماید.گام­های تکنیک تاپسیس در ادامه بیان گردید:

گام اول:بدست آوردن ماتریس بی مقیاس(نرمال سازی)

برای نرمال سازی شاخص­هایی که جنبه مثبت داشته­اند از تابع شماره (1) استفاده‌شده است.

 (1)                                                                                                      

و برای شاخص­هایی که جنبه منفی داشته باشند از تابع شماره (2) استفاده‌شده است.

(2)                                                                                            

گام دوم: ماتریس بی مقیاس وزین: ایجاد ماتریس بی مقیاس وزین با مفروض بودن بردار Wبه عنوان ورودی به الگوریتم یعنی: 

        (3)
گام سوم: مشخص نمودن ایده آل مثبت و ایده آل منفی

گزینه ایده آل برابر است با:

(4)                                         

گزینه ایده آل منفی برابر است با :                                                                   (5)                     

گام چهارم: ماتریس راه­حل ایده­آل مثبت و منفی و اندازه فاصله گزینه i با راه­حل ایده­آل مثبت و منفی به روش اقلیدسی طبق تابع شماره 5و6 محاسبه می‌شود.

(5)،(6)                                                                                                                                   

ضریب Ci طبق تابع 7 مورد محاسبه قرار گرفت.(مهرگان و دهقان نیری، 1388:159)

(7)                                                                                              

محدوده مورد مطالعه

شهر کرمانشاه در نیمه غربی استان کرمانشاه واقع شده است و جمعیت آن در سال 1395 برابر با .......می باشد. این شهر بین 34 درجه و 19 دقیقه عرض شمالی و 47 درجه و 7 دقیقه طول شرقی از نصف النهار مبدا(گرینویج)  قرار دارد. مساحت شهر کرمانشاه 8796هکتار است با احتساب پادگان ها، پالایشگاه ها و کارخانه ها بالغ بر 1000هکتار می باشد(بنی عامریان و صادق بیگی، 1395: 99). کرمانشاه از شهرهای تاریخی و فرهنگی ایران است و به دلیل قرار گیری در تقاطع دو محور شمال به جنوب و شرق به غرب و نیز همجواری با کشور عراق و واقع شدن برسر راه کربلا و بغداد از اهمیت بسیاری برخوردار است. شهر کرمانشاه مرکز استان کرمانشاه است که در 525 کیلومتری جنوب غربی تهران و در مسیر راه اصلی تهران مرز خسروی و در ارتفاع 1410 متری از سطح دریا قراردارد. شهر کرمانشاه برجلگه‌ای در شمال و جنوب رود قره‌سو برافراشته شده و این رود از سراب روانسر سرچشمه گرفته و پس از آبیاری مسیر از میان شهر کرمانشاه گذشته و در نزدیکی فرامان به رودخانه گاماسیاب می‌پیوندد. جلگه کرمانشاه از شمال به وسیله کوه می‌دله و از جنوب خاوری به وسیله کوه سفید در میان گرفته شده است (شهام و دادفر، 1384: 140 ).

شکل شماره1: موقعیت شهر کرمانشاه

یافته های تحقیق

ماتریس ارزیابی عوامل داخلی

تحلیل SWOT است که شامل استخراج نقاط قوت،ضعف داخلی و فرصت و تهدید خارجی،ماتریس ارزیابی عوامل داخلی (IFF) ، ماتریس ارزیابی عوامل خارجی(EFE) ، و در نهایت ماتریس عوامل داخلی (IE) است. نقاط قوت ،ضعف، فرصت و تهدید ؛ که منتج از اظهارنظرهای شهروندان و نیز سؤالات باز پرسشنامه‌های کارشناسان و همچنین اطلاعات به دست آمده از وضعیت موجود باغات می‌باشد.  برای تعیین ضرایب از طیف لیکرت استفاده شد. سپس ضریب انتخاب‌شده برای هر عامل در ارزش اولیه آن، که از 1 تا 5 می‌باشد ضرب گشت تا ضریب اولیه محاسبه گردد.ضریب اولیه با استفاده از پرسشنامه که به وسیله 30 نفر از کارشناسان و مسئولان شهر کرمانشاه تکمیل گردید به دست آمده است. در مرحله بعد درصد یا میانگین وزنی هر عامل نسبت به کل محاسبه‌شده تا ضریب ثانویه به دست آید. سپس به هر عامل با توجه به میزان اثربخشی و اهمیت آن از 1 تا 4 رتبه داده شد. در پایان هم رتبه هر عامل در وزن نسبی آن ضرب گشته تا ضریب نهایی به دست آید. همان طور که مشاهده می‌شود جمع نمره نهایی 28 عامل ارائه شده در ماتریس IFF برابر با 2.64 است. که این عدد در ماتریس IF برای تعیین  و تدوین راهبردهای توسعه شهری به کار می رود.

جدول شماره 2: ماتریس ارزیابی عوامل داخلی (IFE)

ماتریس ارزیابی عوامل خارجی (EFE)

در این بخش عوامل محیط خارجی( تهدید و فرصت) شهر کرمانشاه امتیازدهی شده است. در پایان نیز هر کدام از ضرایب در نمره مربوطه ضرب گردید تا نمره نهایی به دست آید. بدیهی است که جمع نمره نهایی حاصل این ماتریس نیز در ماتریس IFE استفاده می‌شود. مجموع ضریب نهایی عوامل خارجی 2.60 بدست امده است.

جدول شماره 3: ماتریس ارزیابی عوامل خارجی(EFE)

ماتریس داخلی خارجی(IFE)

پس از شناسایی عوامل داخلی و خارجی، امتیازدهی و محاسبه ضریب نهایی آن‌ها به تعیین راهبردهای مناسب پرداخته شد. در چارچوب تعیین راهبردها مرحله ارزیابی در برگیرنده اطلاعات به دست آمده از عوامل داخلی و خارجی است که فرصت‌ها و تهدیدات خارجی را با نقاط قوت و ضعف داخلی مقایسه می‌کند. به همین منظور عوامل داخلی و خارجی در ماتریس SWOT با یکدیگر مقایسه شدند تا راهبردهای امکان‌پذیر و مناسب تدوین گردد. راهبردها در چهار قسمت به عنوان راهبردهای تهاجمی(SO) راهبردهای بازنگری (WO) راهبردهای تنوع (ST) و راهبردهای تدافعی (WT) ارائه شدند. با توجه به ماتریس  SWOT  موقعیت توسعه شهر کرمانشاه در قسمت  استر اتژی های تهاجمی قرار می‌گیرد.

شکل شماره 2: ماتریس داخلی خارجی(IE)

جدول شماره4: راهبردهای

بعد از تدوین استراتژی‌ها به کمک ماتریس SWOT، پرسشنامه‌ای تهیه گردید و 5 نفر از خبرگان شرکت به امتیازدهی استراتژی‌ها از نظر شاخص‌های امکان‌پذیری، هزینه‌سازی، اثربخشی، مقبولیت و زمان‌بری(مدل ACEPT)  پرداختند. میانگین پاسخ شهروندان( براساس طیف لیکرت) به عنوان ماتریس خام در مدل تاپسیس استفاده شده است. نتیجه  نهایی مدل تاپسیس در رتبه بندی اولویت های تهاجمی در جدول شماره بیان شده است

جدول شماره5: Error! No text of specified style in document.‑1 ماتریس بی مقیاس وزن دار شده (D) (نتیجه نهایی Topsis)

با توجه به نتیجه حاصل از مدل ACEPT و TOPSIS اولویت بندی راهبرهادی تهاجمی به در جدول شماره ارائه شده است. نتیجه نشان می دهد که  راهبرد توسعه خدمات توریستی، فرهنگی و هنری برای بهره برداری از قابلیت های توریسم پذیر بودن شهر کرمانشاه بالاترین امتیاز و بعد از آن راهبردهای تشویق تولید محصولات زراعی صادراتی و اصلاح شیوه های کشت صنعتی، تجهیز و تقویت ظرفیت های خدماتی و صنعتی شهر کرمانشاه جهت ارتقاء نقش منطقه آن و تقویت صنایع صنایع کانی غیر فلزی (تولید سیمان، شیشه، کاشی و ...)، توسعه فعالیت های بازرگانی و تجاری با کشور همسایه و کاهش قاچاق و مشاغل کاذب در راستای کاهش فقر و بیکاری و توسعه خطوط هوایی و شبکه های پست و مخابرات به منظور برقراری ارتباط با مناطق مختلف کشور و سایر نقاط جهان برای توسعه توریسم و تقویت موقعیت استراتژی شهر کرمانشاه قرار گرفتند.

جدول شماره6:  اولویت‌بندی راهبُردهای توسعه

نتیجه گیری

امروزه شهرها با توجه به رشد جمعیت با مشکلاتی زیادی همچون فقر شهری، حاشیه نشینی و و آلودگی های محیطی و... دست به گریبان هستند. بخشی زیادی از  این مشکلات در شهر به سبب عدم برنامه ریزی صحیح و مشکلات ساختاری ناشی از طرح های قبلی می باشد. حادشدن این مسائل در شهرها سبب جهت گیری مدیران شهری به سمت طرح های راهبردی و استراتژیک و چشم اندازسازی برای شهر شده است.  همچنین از دیگر ضرورت های توجه به این طرح ها می توان به عدم استفاده از توانایی های شهر و وجود عملکرد ضعیف با توجه ظرفیت بالقوه شهر اشاره کرد. همان طور که گفته شد شهرها کرمانشاه به سبب رشد جمعیت ناشی از رشد طبیعی و مهاجرت از مشکلات زیادی رنج می برد نیازمند اتخاذ رویکردهای مناسب به منظور حل این مسائل است. که در این پزوهش برنامه ریزی استراتژیک شهری را راه حلی ارزند برای برون رفت از این مسائل طرح کرده است. به همین منظور  از تکنیک SWOT بهره گرفته شد ابتدا با بررسی مطالعات و اسناد و مصاحبه با شهروندان و مدیران مهمترین ننقاط قوت، ضعف و تهدید و فرصت های شهر کرمانشاه تدوین شده است در تدوین عوامل به سعی شده به سطوح استانی و منطقه ای موثر در توسعه شهر توجه ویژه شود. سپس اقدام به راهبردهای مناسب در چهار موقعیت اصلی شد و با توجه به اینکه موقعیت توسعه شهری کرمانشاه در بخش تهاجمی قرار گرفته است با استفاده از تکنیک های ACEPT و  TOPSIS راهبردهای بخش تهاجمی اولویت بندیی شده اند. نتایج بدست آمده نشان می دهد که راهبرد توسعه خدمات توریستی، فرهنگی و هنری برای بهره برداری از قابلیت های توریسم پذیر بودن شهر کرمانشاه بالاترین امتیاز و بعد از آن راهبردهای تشویق تولید محصولات زراعی صادراتی و اصلاح شیوه های کشت صنعتی، تجهیز و تقویت ظرفیت های خدماتی و صنعتی شهر کرمانشاه جهت ارتقاء نقش منطقه آن و تقویت صنایع صنایع کانی غیر فلزی (تولید سیمان، شیشه، کاشی و ...)، توسعه فعالیت های بازرگانی و تجاری با کشور همسایه و کاهش قاچاق و مشاغل کاذب در راستای کاهش فقر و بیکاری و توسعه خطوط هوایی و شبکه های پست و مخابرات به منظور برقراری ارتباط با مناطق مختلف کشور و سایر نقاط جهان برای توسعه توریسم و تقویت موقعیت استراتژی شهر کرمانشاه قرار گرفتند. بنابراین جهت کاهش مسائل ناشی از رشد جمعیت شهری، استفاده از طرفیت های بالقوه شهر کرمانشاه، مدیران شهری باید اجرای این راهبردها را در اولویت اقدامات خود قرار دهند تا شهر به جایگاه اول غرب و شمال غرب دست پیدا کند.

منابع

1. اشرفی، یوسف، جانبابانژاد، محمدحسین(1393) برنامه ریزی راهبردی و تدوین چشم انداز شهر ساوه، آمایش سرزمین، دوره ششم، شماره اول، صص112-83.
2. رهنمایی، محمد تقی، شعبانی فرد، محمد، اکیرپور سراسکانرود، محمد(1388) توسعه استراتژیک شهرهای میانی ایران با تاکید بر رویکرد CDS راهی به سوی توسعه منطقه ای، آمایش سرزمین، سال اول، شماره اول، صص54-21.
3. نسترن، مهین، هوشمندفر، سپیده(1389) برنامه ریزی استراتژیک جهت ساماندهی قسمتی از بافت فرسوده شهر ارومیه، جغرافیا و مطالعات محیطی، دوره 1، شماره 3، صص 72-61.
4. مرادی مسیحی، وازار(1384) برنامه ریزی استراتژیک و کاربرد آن در شهرسازی ایران نمونه موردی کلانشهر تهران، انتشارات پردازش و برنامه ریزی شهری.
5. رضایی، محمدرضا، کریمی، بیراژ(1395) اولویت بندی و تعیین راهبردها توسعه شهر(CDSs) شیراز با استفاده از  AHP، پژوهش و برنامه ریزی شهری، سال هفتم، شماره بیست و چهارم، صص 60-23.
6. جهانی شکیب، فاطمه، آل محمد، سیده، صالحی، اسماعیل(1393) انطباق پذیری راهبرد توسعه شهری در نظام برنامه ریزی شهری ایران(نمونه موردی مطالعه: شهر شاهرود) فصلنامه جغرافیا و مطالعات محیطی، سال سوم، شماره نهم، صص 62-47.
7. شهام، افشین و هیلدا دادفر، (1384)، جغرافیای جهانگردی ایران، تهران، انتشارات طراوت، چاپ اول
8. بنی عامریان، علی، صیدبیگی، صادق(1395) بررسی روند گسترش فیزیکی شهر کرمانشاه و اثرات زیست محیطی آن از آغاز انقلاب تا کنون، فصلنامه پژوهش های نوین علوم جغرافیایی، معماری و شهرسازی، سال اول، شماره اول، صص 126-87.
9. جمشیدی، علیرضا، جمینی، داود، جمشیدی، معصومه، چراغی، رامین(1392)، اسکان غیررسمی، اولویت بندی چالش های محله جعفرآباد شهر کرمانشاه، پژوهش های جغرافیایی انسانی، دوره 45، شماره 4، صص242-221.
10. روستایی، شهریور، احدنژادروشنی، محسن، اصغری زمانی، اکبر، زنگنه، علیرضا(1391) توزیع فضایی فقر شهری در شهر کرمانشاه، فصلنامه علمی –پژوهشی رفاه اجتماعی، سال دوازدهم، شماره 45، صص90-71.
11. ابراهیم زاده، عیسی، صیدی، مصطفی(1391) تحلیلی بر اسکان غیررسمی و تعیین ضریب تاثیر عامل ها با استفاده از مدل تحلیل مسیر؛ موردشناسی: شاطرآباد کرمانشاه، نشریه جغرافیا و برنامه ریزی، دوره 16، شماره 41، صص22-1.
12. مهرگان، محمدرضا؛ دهقان نیری، محمود(1388)، رویکرد منسجم BSC-TOPSIS جهت ارزیابی دانشکده‌های مدیریت برتر دانشگاه‌های تهران، نشریه مدیریت صنعتی، دوره 1، شماره 2، ص 153-168.
13. Caterino, N., Iervolino, I., Manfredi, G., & Cosenza, E. (2009). Comparative analysis of multi‐criteria decision‐making methods for seismic structural retrofitting. Computer‐Aided Civil and Infrastructure Engineering, 24(6), 432-445.
14. Chang, H. H., & Huang, W. C. (2006). Application of a quantification SWOT analytical method. Mathematical and computer modelling, 43(1-2), 158-169.
15. De Graaf, R. S., & Dewulf, G. P. (2010). Applying the lessons of strategic urban planning learned in the developing world to the Netherlands: A case study of three industrial area development projects. Habitat International, 34(4), 471-477.
16. Duarte, C., Ettkin, L. P., Helms, M. M., & Anderson, M. S. (2006). The challenge of Venezuela: a SWOT analysis. Competitiveness Review: An International Business Journal, 16(3/4), 233-247.
17. Farhoodi, R., Gharakhlou-N, M., Ghadami, M., & Khah, M. P. (2009). A critique of the prevailing comprehensive urban planning paradigm in Iran: The need for strategic planning. Planning Theory, 8(4), 335-361.
18. Habitat, U. N. (2007). Inclusive and sustainable urban planning: A guide for municipalities. Nairobi: UN Habitat.
19. Healey, P. (1997). The revival of strategic spatial planning in Europe. Making strategic spatial plans, 3-19.
20. Jharkharia, S., & Shankar, R. (2007). Selection of logistics service provider: An analytic network process (ANP) approach. Omega, 35(3), 274-289.
21. Khalil, H. A. E. E. (2012). Enhancing quality of life through strategic urban planning. Sustainable cities and society, 5, 77-86.
22. Khan, S., & Swapan, M. S. H. (2013). From blueprint master plans to democratic planning in South Asian cities: Pursuing good governance agenda against prevalent patron–client networks. Habitat International, 38, 183-191.
23. Levy, C. (2007). Defining Strategic Action Planning Led by Civil Society Organizations: The Case of CLIFF, India.
24. Rahman, M. A. U. (2016). Urban sustainability through strategic planning: A case of metropolitan planning in Khulna city, Bangladesh. Journal of Urban Management, 5(1), 16-22.
25. Rakodi, C. (2001). Forget planning, put politics first? Priorities for urban management in developing countries. International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation, 3(3), 209-223.
26. Steinberg, F. (2005). Strategic urban planning in Latin America: Experiences of building and managing the future. Habitat International, 29(1), 69-93.
27. Terrados, J., Almonacid, G., & Hontoria, L. (2007). Regional energy planning through SWOT analysis and strategic planning tools: Impact on renewables development. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 11(6), 1275-1287.
28. Wu, F. (2007). Re-orientation of the city plan: Strategic planning and design competition in China. Geoforum, 38(2), 379-392.