جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

ارزیابی بیابانزایی براساس مهم‌ترین شاخص‌های انسانی ( مطالعه موردی: روستاهای جنوب شهرسمنان )

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه بیابانزدایی، ، دانشکده کویرشناسی، دانشگاه سمنان
2 گروه آموزشی بیابانزدایی، دانشکده کویر شناسی، دانشگاه سمنان
چکیده
بیابان‌زایی که به دلیل تغییرات اقلیمی و فعالیت‌های انسانی رخ می‌دهد، می‌تواند اثرات جبران ناپذیری در زندگی بشر داشته باشد. گام‌های اصلی در کنترل و مبارزه با این پدیده، شناخت ابعاد و عوامل و تعیین شدت و وضعیت آنها است. لذا هدف از این تحقیق شناسایی شاخص‌های کلیدی انسانی بیابان‌زایی و ارزیابی بیابان‌زایی بر اساس این شاخص‌ها در روستاهای جنوب سمنان می‌باشد. بدین منظور ابتدا لیستی از شاخص‌های انسانی بیابا‌ن‌زایی موجود در روش‌ها و مدل-های ارزیابی بیابان‌زایی در ایران و جهان تهیه و طبق نظرات 50 نفر از کارشناسان اداره جهاد کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان بر اساس روش تحلیل سلسله مراتبی در نرم افزار اکسپرت چویس اولویت بندی شدند. سپس ارزیابی بیابان-زایی با استفاده از روش مدالوس بر اساس شاخص‌هایی که اولویت بالاتری از نظر کارشناسان دارند، انجام شد. نتایج حاکی از آن است که مهم‌ترین معیار انسانی بیابان‌زایی آب و کشاورزی و مهم‌ترین شاخص‌های آن بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی، فقر و تغییر کاربری اراضی است. بیابان‌زایی بر اساس روش مدالوس با امتیاز 4/1 شدید ارزیابی شد. تغییر کاربری اراضی بدون مطالعات آمایش سرزمین در روستاهای مورد مطالعه یکی از مهمترین عوامل بیابانزایی است که موجب بهره برداری مفرط از منابع آب زیرزمینی شده‌است. از سوی دیگر روشهای سنتی کشاورزی با مصرف زیاد و غیر اصولی آب و روشهای دامداری سنتی با چرای مفرط از مراتع طبیعی و بازدهی کم علاوه بر تخریب منابع آب، خاک و پوشش گیاهی کاهش درآمد روستاییان، فقر و در نتیجه آن فشار مضاعف بر منابع طبیعی را به دنبال داشته است. پیامد این رویه مهاجرت به شهرها و به دنبال آن تشدید تخریب و بیابانزایی است
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Evaluation of desertification based on the most important human indicators (Case study: villages south of Semnan city)

نویسندگان English

Nahid Rezaei Fuladi 1
shima nikoo 2
1 Department of Combating Desertification, Faculty of Desert Studies, Semnan University
2 Department of Combating Desertification, Faculty of Desert Studies, Semnan University
چکیده English

Desertification occurs due to climate changes and human activities and can have irreparable effects on human life. The main steps in controlling and combating this phenomenon are knowing the dimensions and causes and determining their intensity and status. The purpose of this research is to identify the key human indicators of desertification and to evaluate desertification based on these indicators in the villages south of Semnan. First of all, a list of human indicators of desertification available in the methods and models of desertification assessment in Iran and the world were prepared and prioritized based on Analysis of Hierarchical Process in Expert Choice software according to the opinions of 50 experts from the Department of Agricultural Jihad and the Natural Resources Department of Semnan province. Then, desertification was evaluated using MEDALUS method based on the indicators that had a higher priority according to experts. The results indicated that the most important human criterion of desertification was water and agriculture, and the most important indicators were exploitation of underground water, poverty and land use change. Desertification was evaluated severe with score of 1.4 based on MEDALUS. Land use change without land use studies in the studied villages is one of the most important factors of desertification, which has caused excessive exploitation of underground water resources. On the other hand, traditional agricultural methods with high and unprincipled water consumption and traditional animal husbandry methods with excessive grazing of rangelands and low yield, in addition to the destruction of water resources, soil and vegetation has caused a decrease in the income of villagers, poverty and more pressure on natural resources. The consequence of this is migration to cities, followed by the intensification of desertification.

کلیدواژه‌ها English

desertification
human indicator
rural areas
AHP
MEDALUS
نیکو، ش،  آذرنیوند، ح، زهتابیان، غ، احمدی، ح،  زارع چاهوکی، م، ع. (1393). ارزیابی وضعیت فعلی بیابان‌زایی و شناخت مهم‌ترین عوامل تخریب با استفاده از مدل ایرانی ارزیابی پتانسیل بیابان‌زایی (مطالعة موردی: منطقة دامغان. نشریه علمی - پژوهشی مرتع و آبخیزداری، شماره 67 (4) ، 655-641.
Banaei, M. H., Moameni, A., Bybordy, M., & Malakouti, M.J., (2004). Soils of Iran. Tehran:    Soil and Water Research Institute Publications, (in Farsi)
صالحی, اصغر, & کرباسی, پریسا. (1400). نقش عوامل انسان ساخت در بیابانزایی شرق اصفهان. برنامه ریزی فضایی, 11(3), 24-1. doi: 10.22108/sppl.2021.126373.1546
-فرج الهی، ا.، آرامی،ع.ح (1400). تخریب زمین و بیابانزایی. چاپ اول. انتشارات جهاد دانشگاهی کردستان. سنندج . 204 ص
-جعفری ندوشن، ح،ر. (1399). الویت­بندی مهمترین شاخص­های اقتصادی و اجتماعی بیابان­زایی با استفاده از AHP در منطقه میبد. پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اردکان، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی.
 
-اکبری، م. اعظمی­راد، م. فیضی­کوشکی، ف. معماریان، ه (1398). شناسایی و رتبه بندی مهمترین عوامل بیابان­زایی در استان خراسان رضوی با استفاده از روش دلفی، جغرافیا  و مخاطرات محیطی، شماره 31. 225-205.
GOLSHIRIASFAHANI, Z., & SARAI, M. (2013). An Investigating of HumanActivities Affecting the Desertification in Arid Rural Areas: A Case Study of Mortazeye Desert, Yazd Province. The Journal of Geographical Research on Desert Areas, 1(1), 35-52.
جوادی، م. (1383). بررسی اثر عوامل موثر در افزایش شدت بیابان­زایی و ارائه مدل منطقه ای در استان کرمان، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشکده منابع طبیعی تهران، دانشگاه تهران.
Alves, T.L.B., Azevedo, D.V.D., Candido, G.A. (2017).   SOCIOECONOMIC INDICATORS AND DESERTIFICATION IN THE UPPER COURSE OF THE PARAÍBA RIVER WATERSHED. Ambiente & Socidade, 20(02), 19-38. https://doi.org/10.1590/1809-4422ASOC179R1V2022017
 Capozzi, F., De Palma, A., De Paola, F., Giugni, m., Iavazzo, P. (2018). Assessing desertification in sub-Saharan peri-urban areas: case study applications in Burkina Faso and Senegal,  Journal of Geochemical Exploration, 190:  281-291. https://doi.org/10.1016/j.gexplo.2018.03.012
نظری، مریم و نیکو، شیما،1396،ارزیابی بیابان زایی با معیار فرسایش بادی براساس روش فایو یونپ درمنطقه علا سمنان،چهارمین همایش ملی فرسایش بادی و طوفان های گرد و غبار،یزد
نیکو، ش . (1394). ارزیابی وضعیت و خطر بیابان­زایی با استفاده از روش ایرانی ارزیابی پتانسیل بیابانزایی در منطقه علاء سمنان، طرح پژوهشی دانشگاه سمنان.
نیکو، ش. (1391). ارزیابی وضعیت بیابانزایی با استفاده از روش ایرانی ارزیابی پتانسیل بیابانزایی ( مطالعه موردی: دامغان)، رساله دکتره، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران
اداره کل منابع طبیعی استان سمنان (1382). طرح بیابان­زدایی حاجی آباد سمنان.
Saaty, R.W. (1987). The analytic hierarchy process—what it is and how it is used, Mathematical Modelling, 9(3), 161-176
اکبرزاده, پیمان, & نیکو, شیما. (1401). بررسی اثر توسعه منطقه‌ای به شکل تغییر کاربری اراضی بر سطح ایستابی سفره آب زیرزمینی (مطالعه موردی: حوضه آبخیز دامغان). جغرافیا و پایداری محیط, 12(3), 1-21. doi: 10.22126/ges.2022.7594.2512
اسکندری دامنه حامد، زهتابیان غلامرضا، خسروی حسن، آذرنیوند حسین، براتی علی اکبر. پیش‌بینی تغییرات مکانی و زمانی پارامترهای کمیت و کیفیت آب زیر‌زمینی در مناطق خشک (مطالعه موردی: دشت میناب). پژوهش های فرسایش محیطی. ۱۴۰۱; ۱۲ (۳) :۷۸-۹۹
گرگانی, فرزانه, امیرنژاد, حمید, & تسلیمی, مهسا. (1399). بررسی اثرات رشد اقتصادی بخش کشاورزی بر بیابان زایی در ایران. فصلنامه علمی -پژوهشی تحقیقات اقتصاد کشاورزی, 12(46), 155-176.
جعفری، محمد، صادقی پور، احمد، آذرنیوند، حسین، فخری، فرهاد، و کمالی، نادیا. (1387). بررسی تاثیر عامل بی رویه کشاورزی در بیابانزایی (بررسی موردی: منطقه دشتی استان بوشهر). منابع طبیعی ایران، 61(1)، 201-209
زهتابیان, غلامرضا, & اسفندیاری, مطهره. (1389). بررسی اثرات توسعه کشاورزی و بهره برداری از منابع آب زیرزمینی در بیابان زایی منطقه طشک (استان فارس). خشکبوم, 1(2), 1-8.
بهمنش, جواد, صمدی, رقیه, & رضایی, حسین. (1394). بررسی روند تغییرات ترازآب زیرزمینی( مطالعه موردی:دشت ارومیه). مجله پژوهش‌های حفاظت آب و خاک, 22(4), 67-84.
Kumar, P., Dasgupta, R., Johnson, B.A., Saraswat, C., Basu, M., Kefi, M., & Mishra, B.K. )2019(.
Effect of landuse changes on water quality in an ephemeral coastal plain: Khambhat City,
Gujarat, India.Water, 11 (4), 724. https://doi.org/10.3390/w11040724
حقی زاده, علی, حیدر نصرالهی, علی, & ارشیا, آزاده. (1397). اثر تغییرات کاربری اراضی و خشک‌سالی بر افت تراز آب زیرزمینی منطقه چغلوندی. ترویج و توسعه آبخیزداری, 6(23), 1-7.
عمادالدین, سمیه, شیدایی مجد, نسرین, & ارخی, صالح. (1399). بررسی تاثیر روند تغییرات کاربری اراضی روی افت تراز آب زیرزمینی (محدوده مطالعاتی: ماهیدشت کرمانشاه). مخاطرات محیط طبیعی, 9(25), 125-142. doi: 10.22111/jneh.2020.31698.1565
رضایی کهخا،ح و پیری صحراگرد، ح (1396 ). نقش مولفه های توسعه انسانی و فقر در روند بیابان زایی با تاکید بر اثر دام در شهرستان زهک (استان سیستان و بلوچستان). هفتمین همایش سراسری کشاورزی و منابع طبیعی پایدار، تهران
رضایی, محمدعلی, نیکو, شیما, & کابلی, سید حسن. (1402). بررسی اثرات بیابان‌زایی بر وضعیت اقتصادی-اجتماعی مناطق روستایی (مطالعه موردی: روستا‌های کلاته‌‌های شرقی شهرستان میامی). جغرافیا و روابط انسانی, 6(2), 230-256. doi: 10.22034/gahr.2023.401706.1892
عزمی آئیژ، میرزایی قلعه فرزاد، شمسی رقیه. چالش‌ها و مشکلات بخش کشاورزی و نقش آن در مهاجرت از روستا به شهر (مطالعه موردی: دهستان شیرز شهرستان هرسین). برنامه‌ریزی و آمایش فضا. ۱۳۹۲; ۱۷ (۲) :۵۵-۷۰
Danladi, A. & Ray, H.H. (2014). Socio-economic effect of gully erosion on land use in
Gombe Metropolis, Gombe State, Nigeria. Journal of Geography and Regional Planning,
-Tai, X., Lu, L., Jiang, Q. & Chang, D. )2020(. The perception of desertification, its
social impact and the adaptive strategies of ecological migrants in the desertification
area, China. Chinese Journal of Population, Resources and Environment, 18,(4),

  • تاریخ دریافت 21 فروردین 1403
  • تاریخ بازنگری 05 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 07 اردیبهشت 1403