جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

بررسی و مطالعه سنگ مزارهای موزه سنگ هگمتانه در دوران اسلامی

نوع مقاله : طرح پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه محقق اردبیلی
2 پژوهشگر پسادکتری باستان شناسی دانشگاه محقق اردبیلی
3 دانشجوی دکتری باستان شناسی دانشگاه محقق اردبیلی
چکیده
چکیده

سنگ مزارها تجلی‌گاه ارزش‌های هنر اسلامی به شمار می‌آیند، به صورتی که بیان‌گر خصایص، نقوش، فرم، علایق، تفکرات و اعتقادات ارزش‌های ایرانی- اسلامی هستند. در ساخت سنگ مزارها و نشانه‌های در برگرفته از آن‌ها، در جوامع مختلف دیدگاه‌های‌ متفاوتی نیز وجود دارد. هدف از پژوهش حاضر، تحلیل و تطبیق سنگ مزارهای موزه هگمتانه همدان در دوران اسلامی با سایر مناطق همجوار بوده؛ از این رو پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی با نگرش گونه‌شناسی صورت گرفته و همچنین دسترسی به داده‌ها حاکی از دو مرحله، برداشت میدانی و مطالعات کتابخانه‌ای می‌باشد. نوشتار حاضر سعی بر آن دارد که به واکاوی سوالات ذیل بپردازد: 1- سنگ مزارهای موزه سنگ هگمتانه همدان از نظر گونه‌شناسی ساختاری به چند دسته تقسیم می‌شوند؟ 2- بررسی تطبیقی نقوش غالب و دسته‌بندی آن‌ها نسبت به سایر مناطق چگونه بوده است؟ نتایج نشان می‌دهند که سنگ مزارها از لحاظ ساختاری به 8 دسته: قبه‌ای یا پستانی، صندوقچه‌ایی، مصطبه‌ایی صندوقچه‌ای، گهواره‌ای، محرابی، سنگ مزار قوچ شکل، ایستاده و تخت تقسیم‌بندی می‌شوند. سنگ مزارهای مورد مطالعه دربرگیرنده نقشمایه‌های تزئینی از جمله: گیاهی، هندسی، حیوانی و انسانی، و در عین دارا بودن معنای نمادین خاص، متأثر از فرهنگ مکانی، زمانی و منطقه ای هستند. از نظر ریشه شناختی میان برخی از اشکال و نقشمایه‌ها، ارتباط نزدیکی بین هنر اسلامی و هنر دوران هخامنشیان و ساسانیان وجود دارد. نقوش اکثر سنگ مزارهای قابل مقایسه با مناطق غرب و شمال غرب کشور از جمله استان‌های لرستان، کرمانشاه، ایلام، قزوین آذربایجان غربی و شرقی می‌باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Investigating and studying the tombstones of Hegmatane Stone Museum in the Islamic era

نویسندگان English

Habib Shahbazi Shiran 1
Mozhgan Rostami 2
zahra cherach 3
Ardashir Javanmardzadeh 1
1 Associate Professor of Archeology Department University of Mohaghegh Ardabili
2 Postdoctoral Researcher in Archeology University of Mohaghegh Ardabili
3 PhD student Archeology University of Mohaghegh Ardabili
چکیده English

Tombstones are considered a manifestation of the values of Islamic art as they express the characteristics, motifs, forms,interests, thoughts and beliefs of Iranian-Islamic values. Different societies have different views on the design of tombstones and the signs derived from them. The presence of the Seljuk, Ilkhanid, Timurid, Safavid and Qajar governments in the western and north-western regions of Iran prepared the ground for the creation of such material works. The aim of the present work is to analyze the tombstones of the Hegmataneh Museum in Hamadan during the Islamic era and to compare them with other neighboring areas. Therefore, the upcoming study was conducted using a descriptive-analytical approach with a typological approach, and the approach to the data shows two stages, field collection and library studies. The tombstones in Hegmataneh Museum were also studied and analyzed and applied in the Islamic period. The present article attempts to analyze the following questions: 1- The tombstones of Hegmataneh Stone Museum in Hamedan differ in terms of their structural typology. Are the groups subdivided? 2- How was the comparative study of the predominant motifs and their classification compared to other regions? The results show that the tombstones of Hegmetane are structurally divided into 8 categories: Dome or Pestani tomb, box tomb, box mastaba, cradle tomb, altar tomb, ram tomb, standing tomb and flat tomb. The gravestones examined contain decorative motifs such as: Plant, geometric, animal and human motifs, which have a particular symbolic meaning and are influenced by the local, temporal and regional culture. The motifs of most of the tombstones are comparable to the western and northwestern regions of the country, including the provinces of Lorestan, Kermanshah, Ilam, Qazvin, West Azerbaijan and East Azerbaijan.

کلیدواژه‌ها English

Hamadan
Islamic era
typology- Naqshmaye
iconology
neighboring areas
ابن­اثیر، عزالدین علی. (1399ق). الکامل فی التاریخ، تحقیق کارل یوهانس تورنبرگ، بیروت: دارصادر.
اشپولر، برتولد. (1386). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری، چاپ هفتم، تهران: علمی و فرهنگی.
افخمی، بهروز؛ ستارنژاد، سعید. (1400). پژوهشی بر شناخت سنگ مزارهای دوران اسلامی شهرستان وَرزقان در استان آذربایجان شرقی، اثر، دوره 42، شماره 4، 567-553.
افقهی، مریم . (1387). بررسی نگاره­های سنگ مقابر در دوره صفویه (با تکیه بر پایخت­های این دوره)، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده هنر، د انشگاه الزهرا، استاد راهنما: مهرانگیز مظاهری تهرانی.
بیگ­باباپور، یوسف. (1388). مزارات سنگ نوشته­ها و اسناد مراغه، تهران: مجمع ذخائر اسلامی.
بلخاری، حسن. (1389). عروج انسان، ترجمۀ سیاوش مشفق، تهران: انتشارات کیهان.
تناولی، پرویز. (1388). سنگ قبر، چاپ اول، تهران: بن­گاه.
پروین، صمد. (1395). بررسی باستان­شناختی سنگ قبرهای اسلامی شهرستان مشکین شهر مطالعه موردی قبرستان انار، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، استاد راهنما: بهروز افخمی.
جباری کلخوران، صداقت؛ خبیری، محمدرضا. (1389). بررسی سنگ نوشته­های تاریخی شهرستان یزد (سنگ قبور قرون 5 تا 13 هجری) با تأکید بر ویژگی­های گرافیکی آن، کتاب ماه و هنر، شماره 145: 72-60.
جهانمرد؛ محمدزاده. (1402). مطالعه تطبیقی مشاغل سنگ مزارات آرامستان تخت فولاد با ارامنه جلفای اصفهان، جلوه هنر، سال 15، شماره 1، 23-7.
چارئی، علیرضا. (1387). هنرهای سنتی: نقش‌های سنگ مزارهای گورستان داراسلام شیراز، آینه خیال، شکاره 6، 139-132.
خسرونژاد، پدرام. (1377). سنگ­ مزارها از پنجره مردم­شناسی هنر، ماه و هنر، شماره 1، 26-23.
دانش­یزدی، فاطمه. (1387). کتیبه­های اسلامی شهر یزد، تهران: سبحان نور.
رضالو، رضا؛ معروفی­اقدم، اسماعیل؛ حاجی­زاده، کریم؛ افخمی، بهروز؛ خانی، لیلا؛ سرحدی، لیلا. (1399). تأثیر باستان­گرایی و ملی­گرایی بر نگاره­های سنگ قبور دورۀ قاجار گورستان داراسلام شیراز، فصلنامه پارسه، شماره 13، سال چهارم، 180-161.
رضالو، رضا؛ آیرملو، یحیی؛ میرزاآقاجانی، اسدالله. (1392). مطالعه سیر تحول نقوش چلیپایی در تزئینات معماری دوره اسلامی ایران و زیبایی شناسی و نمادشناسی آن، نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، دوره 18، شماره 1، 24-15.
رضایی، مریم. (1390). بررسی مفاهیم و ترکیبات درخت سرور بر سنگ مزارهای قبرستان داراسلام شیراز، هنرهای تجسمی نقشمایۀ، سال چهارم، شماره هشتم، 100-93.
رویایی، یدالله. (1387). هفتاد سنگ قبر، تهران: نشر نگاه.
شریعتی، علی. (1381). تحلیلی از مناسک حج، مجموعه آثار 6، تهران: انتشارات الهام.
شریفی­نیا، اکبر؛ شاکرمی، طیبه. (1396). باستان شناسی و تاریخ دره­شهر (سمیره)، چاپ اول، تهران: پژوهشکده میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی.
صادقی، سارا؛ میراضی، زهرا؛ جوانمردزاده، اردشیر. (1400). بررسی و مطالعۀ سنگ قبرهای ارمنی سنگ سفید الیگودرز، جلوه هنر، سال 14، شماره 1، پیاپی 34، 87-70.
صادقی، سارا؛ رحیمی، سعید؛ افخمی، بهروز؛ همتی ازندریانی، اسماعیل. (1400). بررسی و تحلیل گونه شناختی سنگ نگاره­های نویافتۀ باوکی، شهرستان ازنا، فصلنامه پارسه، شمارۀ، 16، سال پنجم، 200-175.
طاهرآبادی، مریم؛ جاهد، مهدی. (1401). معرفی و نمادشناسی نقوش سنگ مزارهای دوران اسلامی قبرستان فش در شهرستان کنگاور، مطالعات باستان شناسی دوران اسلامی، دوره1، شماره 2، 75-61.
علی­نژاد، روجا. (1393). سفیدچاه نمایه­ایی فراتر از یک گورستان، نشریه­های زیبا- هنرهای تجسمی، دوره 19، شمار2، 56-49.
فرزین، علیرضا. (1384). گورنگاره‌های لرستان (پژوهشی مردم شناختی در نقش و مضمون سنگ‌گورهای لرستان)، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری پژوهشکده مردم شناسی.
فقیه­میرزایی، گیلان؛ مخلصی، محمدعلی؛ حبیبی، زهرا. (1384). تخت فولاد یادمانی تاریخی اصفهان، جلد 1، 2 و 3 تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری کشور.
قوچانی، عبدالله. (1386). سنگ قبرهای دوره اسلامی همدان- ملایر، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
کریمی، شکیلا. (1398). نمادشناسی نقش مرغابی در آثار هنری ایران، هنر و تمدن شرق، سال هفتم، شماره 26.
کاظم­پوری، مهدی؛ محمدزاده، مهدی؛ شکرپور، شهریار. (1399). تجلیل نمادشناسی نقوش سنگ مزارات اسلامی موزه شهر اهر، هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، دوره 25، شماره 1، 86-71.
مطهری­تبار، مهدی . (1394). گونه شناسی معماری آرامگاهی ایران در دوران سلجوقی- ایلخانی (اشاره موردی گنبد علویان همدان)، دومین کنفرانس همایش­های نوین در عمران، معماری و شهرسازی، استانبول- ترکیه، 16-1.
معروفی­اقدم، اسماعیل. (1399). مطالعه و گونه شناختی سنگ قبرهای دوره اسلامی حوزه جغرافیایی موکریان شرقی، رساله دکتری، دانشگاه محقق اردبیلی، دانشکده علوم اجتماعی، استادان راهنما: کریم حاجی­زاده و رضا رضالو.
معروفی‌اقدم؛ اسماعیل؛ حاجی‌زاده باستانی، کریم؛ زارعی، علی؛ محمودی‌نسب، علی‌اصغر؛ شهبازی شیران، حبیب. (1399)، بررسی و بازشناسی فرهنگی نقوش سنگ قبور گورستان‌های موکریان شرقی در عصر قاجار، نگارینه هنر اسلامی، دوره هفتم، شماره نوزدهم، 85-63.
معروفی­اقدم، اسماعیل؛ حاجی­زاده، کریم؛ رضالو، رضا؛ افخمی، بهروز. (1401). پیوستگی و ارتباط بین معنا و مصداق در سنگ قبور دوران اسلامی ایران (مطالعه موردی قوچ و شیر ایرانی)، مطالعات باستان شناسی، دوره 14، شماره3، 193-172.
معروفی­اقدم، اسماعیل؛ حاجی­زاده، کریم. (1399). تحلیل، تاریخگذاری و معناشناسی سنگ قبور نوع گهواره­ای بوکان، مطالعات هنر و رسانه، سال دوم، شماره 3، 141-117.
ملازاده، کاظم؛ طاهری دهکردی، معصومه. (1390). تاریخچه، جایابی و ساختار هگمتانۀ مادی، شهرهای ایرانی اسلامی، شماره ششم، 16-5.
موسوی کوهپر، سیدمهدی؛ خانعلی، حمید؛ نیستانی، جواد. (1394). سنگ­های مزار، نمودی از وحدا مذاهب مختلف اسلامی در ایران؛ گونه­شناسی، طبقه­بندی و مطالعه آرایه­های سنگ مزارهای نوع گهواره­ای، پژوهش­نامۀ تاریخ اسلام، سال پنجم، شماره بیستم، 152-133.
مهرجوسرشت، الهه. (1396). طراحی آثار گرافیکی به کارگیری و بازسازی نقوش و کتیبه‌های الواح سنگی موزه هگمتانۀ همدان، پایان نامه کارشناسی ارشد رشته گرافیک، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده هنر و معماری، استاد راهنما: محمد خزائی.
هال، جیمز. (1390). فرهنگ نگاره­ای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمه رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
Ağasioglu, F. )2013(. DAŞBABA, TÜRKÜN DAŞ YADDAŞI. Baki. Hərbi Nəşriyyat.
Mortensen, I, D. (1993). Nomads of Luristan: History, Material Culture, and Pastoralism in Western Iran. New York: Thames and Hudson.
رایان نامه
 

  • تاریخ دریافت 07 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 29 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 29 خرداد 1403