جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

تأثیر عوامل جغرافیایی بر روابط خان‌های ماکو با حکومت مرکزی ایران در دورۀ ناصری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه تاریخ. دانشکده علوم اجتماعی. دانشگاه محقق اردبیلی. اردبیل. ایران
10.22034/gahr.2024.471560.2224
چکیده
خاندان بیات ماکویی از دورۀ شاه‌عباس اول در ماکو ساکن شدند و حکومت محلی این منطقه را با فرازوفرودهایی تا قدرت‌یابی قاجارها ادامه دادند. با تشکیل حکومت قاجار آن‌ها به اطاعت شاهان قاجار درآمدند، اما با بروز نشانه‌های ضعف در حاکمیت قاجارها، آن‌ها به‌مرور تمایلات استقلال‌طلبانۀ خود را بیشتر نمودند. پژوهش حاضر به روابط خوانین ماکو با حکومت ناصرالدین‌شاه قاجار پرداخته است. این پژوهش با روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی در پی پاسخ دادن به این پرسش‌ها است که منطقۀ ماکو به چه دلایلی بستری برای شکل‌گیری حکومت محلی توسط خوانین بیات شد؟ روابط خوانین ماکو با حکومت قاجار در دورۀ ناصرالدین‌شاه قاجار چه مراحلی را طی کرد و تعهدات خوانین در برابر حکومت مرکزی چه بود؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که حضور خوانین بیات از دورۀ صفویه در ماکو و بهره‌گیری آنان از موقعیت جغرافیایی و سوق‌الجیشی ماکو در مجاورت مرزهای ایران با کشورهای عثمانی و روسیه و استفاده از قدرت جنگی ایلات و عشایر منطقه، عوامل مهم شکل‌دهی به قدرت محلی آن‌ها بود. بررسی مناسبات خاندان بیات با حکومت قاجار در دورۀ ناصری بیانگر آن است که آن‌ها به‌خصوص در دورۀ حکمرانی تیمور پاشا در برابر اقدامات تمرکزگرایانۀ ناصرالدین‌شاه مقاومت کرده و دخالت حکومت مرکزی در امور ماکو را به حداقل رساندند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Influence of Geographical Factors in the Relations of Khans of Maku with the Central Government of Iran during The Nasiri Era

نویسنده English

Jafar Aghazadeh
Department of History, Faculty of Social Science. University of Mohaghegh Ardabili. Ardabil. Iran
چکیده English

The Bayat Makuei family settled in Maku from the period of Shah Abbas I and continued the local government of this region with ups and downs until the Qajars came to power. With the formation of the Qajar government, they obeyed the Qajar kings, but with the emergence of signs of weakness in the Qajar rule, they gradually increased their independence-seeking tendencies. The present study deals with the relations between Maku Khans and the government of Nasir al-Din Shah Qajar. This research, with historical method and descriptive-analytical approach, seeks to answer these questions: for what reasons did Maku region become a platform for the formation of local government by Khans of Bayat? What were the ups and downs of Khans of Maku relationship with the Qajar government during the period of Nasir al-Din Shah Qajar, and what were the Khans obligations towards the central government? The findings show that the presence of Bayat Khans from the Safavid period in Maku and their use of Maku's geographical location and Strategic near Iran's borders with the Ottoman and Russian countries and the use of the fighting power of the region's tribes and nomads were important factors in shaping their local power. The investigation of the Bayat family's relations with the Qajar government during the Nasrid period shows that, especially during the rule of Teymur Pasha, they resisted the centralizing measures of Nasir al-Din Shah and minimized the interference of the central government in Maku's affairs.

کلیدواژه‌ها English

Local government
Maku
Khans of Maku
Teymur Pasha
Nasir al-Din Shah
ادیب‌الشعرا، میرزارشید (1346)، تاریخ افشار،‌ به انضمام تاریخ قیام شیخ‌عبیدالله، به تصحیح و اهتمام پرویز شهریار افشار و محمود رامیان، تبریز، نشر شفق.
اسکندر بیگ ترکمان (1387)، تاریخ عالم‌آرای عباسی، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات امیرکبیر.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1367)، تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1357)، صدر التواریخ، به کوشش محمد مشیری، تهران، نشر روزبهان.
   افتخاری بیات، حسینقلی (1381)، تاریخ ماکو، به کوشش حسین احمدی، تهران، نشر شیرازه.
امانت، عباس (1391)، قبلۀ عالم: ناصرالدین‌شاه قاجار و پادشاهی ایران (1313-1247)، ترجمه حسن کامشاد، تهران، کارنامه.
امین لشکر، میرزا قهرمان (1378)، روزنامۀ خاطرات امین لشکر، به کوشش ایرج افشار و محمد رسول دریا گشت، تهران، انتشارت اساطیر.
امین‌الشرع خویی، میرزا ابوالقاسم‌بن‌اسدالله (بی‌تا). تاریخ خوی، نسخه خطی، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، شماره مسلسل 8530.
انوری افندی، سید سعد الله (1402)، سفارت‌نامۀ ایران: اسناد، مکاتبات و صورت مجالس مذاکرات ارزنه‌الروم (1259-1263 هجری قمری)، تصحیح و ترجمۀ نصرالله صالحی و صفیه خدیو، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
آدمیت، فریدون (1362)، امیرکبیر و ایران، تهران، انتشارات خوارزمی.
آرتامونوف، لئونید کنستانتین (1401)، آذربایجان (ساختار اداری-سیاسی و اوضاع جغرافیایی)، ترجمۀ منیژه صدری و رستم حاجی اوف توفیق اوغلی، تهران، موسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران.
آقازاده، جعفر (1399)، «حکومت ایلی در ایران: نقش خاندان بیات ماکویی در دوران صدارت حاجی میرزا آقاسی» فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، سال 12، شماره 45، ص 7-40.
آقازاده، جعفر (1402)، «جغرافیای تاریخی ماکو» فصلنامه جغرافیا و روابط انسانی، دوره6، شماره2، ص349-368.
آقازاده، جعفر (1400)، «قلعۀ ماکو در منازعات صفویان و عثمانی‌ها، فصلنامه پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، سال 9، شماره 2، ص 78-61.
بهاء الدوله، بهمن میرزا (1399)، روزنامه خاطرات بهاء الدوله، به کوشش بهمن بیانی و مجید عبد امین، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و نشر سخن.
پولاک، یاکوب ادوارد (1368)، سفرنامه پولاک (ایران و ایرانیان)، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، انتشارات خوارزمی.
تقی‌زاده، سید حسن (1379)، زندگی طوفانی: خاطرات سید حسن تقی زاده، به کوشش عزیز الله علیزاده، تهران، نشر فردوس.
جهانگیر میرزا (1384)، تاریخ نو، به کوشش عباس اقبال، تهران، نشر علم.
حاج سیاح، محمدعلی محلاتی (1359)، خاطرات حاج سیاح یا دوره خوف و وحشت، تصحیح سیف‌الله گلکار، به کوشش حمید سیاح، تهران، انتشارات امیرکبیر.
   خورموجی، محمدجعفر (1344)، حقایق الاخبار ناصری، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، کتاب‌فروشی زوار.
دنبلی، عبدالرزاق مفتون (1383)، مآثر سلطانیه، تصحیح و تحشیۀ غلامحسین زرگری نژاد، تهران، انتشارات روزنامۀ ایران.
زاغیان، اسدالله، بوشاسب گوشه، فیض‌الله و سهیلا ترابی فارسانی (1397)، «تحلیل عملکرد دولت مرکزی و حاکمان محلی آذربایجان در رویارویی با شورش شیخ عبیدالله شمزینی 1297 و 1298 ق/ 1880-1881 م»، فصلنامه پژوهش‌های تاریخی، سال 10، شماره 4، ص 115-133.
   سپهر، محمدتقی لسان الملک (1390)، ناسخ التواریخ سلاطین قاجاریه، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، انتشارات اساطیر.
  صادقی، عباسقلی (1388)، مکاتبات دول ثلاثه با دولت ایران (جلد سوم: عثمانی)، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
 صادقی، عباسقلی و بهروز صادقی (1394)، مکاتبات داخلی و خارجی عهدمظفرالدین‌میرزا ولیعهد، تهران، نشر تاریخ ایران.
ضرغام، شهریار (1369)، گزارش‌های تلگرافی آخرین سالهای عصر ناصرالدین‌شاه، خبرهایی از خوی، بی‌جا، بی‌نا.
طاهر احمدی، محمود (1376)، «روابط اقبال‌السلطنه ماکویی با حکومت مرکزی و شوروی»، فصلنامه گنجینه اسناد، شماره 25 و 6، ص 55-64.
طاهر احمدی، محمود (1370)، تلگرافات عصر سپهسالار، تهران، انتشارات سازمان اسناد ملی ایران.
عزیزالسلطان، غلامعلی (1376)، روزنامه خاطرات عزیزالسلطان «ملیجک ثانی»، به کوشش محسن میرزایی، تهران، انتشارات زریاب.
غنی، قاسم و عباس اقبال (1323)، «غرامت معاهدۀ ترکمانچای و جریان پرداخت آن»، مجلۀ یادگار، سال 1، شماره 2، ص 21-35.
فتنۀ شیخ عبیدالله کرد، گزارش وقایع حملۀ کردها به صفحات آذربایجان در دورۀ قاجاریه (1390)، مقدمه و تصحیح یوسف بیگ‌بابا پور و مسعود غلامیه، تهران، انتشارات مجلس شورای اسلامی.
فراهانی، میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام (1359)، نامه‌های پراکنده قائم‌مقام فراهانی، به کوشش جهانگیر قائم‌مقامی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
فلاندن، اوژن (2536)، سفرنامۀ اوژن فلاندن به ایران، ترجمۀ حسین نور صادقی، تهران، نشر اشراقی.
فلور، ویلم (1366)، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، نشر توس.
قاضی‌ها، فاطمه (1374)، اسنادی از روند اجرای معاهده ترکمانچای، تهران، انتشارات سازمان اسناد ملی ایران.
قراگزلو، علی‌اکبر خان (1393)، رسالۀ افتتاح ناصری، تصحیح محمد کلهر، ضمیمۀ کتاب جستاری پیرامون جنبش شیخ عبیدالله شمدینی 1297 هـ. ق)، تهران، نشر پردیس دانش.
کارنامۀ نصرت الدولۀ ماکویی (1375)، به کوشش ایرج افشار، در میراث اسلامی ایران به کوشش رسول جعفریان، ج 3، قم، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
کرزن، جورج ناتانیل (1380)، ایران و قضیۀ ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
کلارک، جیمز دی (1402)، آذربایجان در دوره قاجار: تاریخ سیاسی آذربایجان 1364-1224(1848-1906)، ترجمه شهلا طهماسبی، تبریز، نشر آیدین.
مرندی یکانلو، میرزا مهدی خان ناظم‌الملک (1395)، مجموعۀ رسائل و لوایح تحدید حدود ایران و عثمانی، به کوشش نصرالله صالحی، تهران، نشر طهوری.
مرندی یکانلو، میرزا مهدی خان ناظم‌الملک (1396)، ملاحظات و محاکمات: دو لایحه در تحدید حدود ایران و عثمانی، 1292 هجری قمری، به کوشش نصرالله صالحی، تهران، نشر طهوری.
مستوفی، عبدالله (1398)، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران، نشر زوار.
مظفرالدین میرزا (1342)، سفرنامه مظفرالدین شاه از تبریز به خوی در هنگام ولیعهدی، به کوشش حافظ فرمانفرمائیان، مجله یغما، شماره 177، ص 1-16.
موسوی ماکویی، میر اسدالله (1376)، تاریخ ماکو، تهران، نشر بیستون
نادر میرزا (1373)، تاریخ و جغرافی دارالسلطنۀ تبریز، به کوشش غلامرضا طباطبائی مجد، تبریز، نشر ستوده.
ناصرالدین‌شاه قاجار (1379)، روزنامه خاطرات ناصرالدین‌شاه قاجار در سفر دوم فرنگستان، به کوشش فاطمه قاضیها، تهران، انتشارات سازمان اسناد ملی ایران.
ناصرالدین‌شاه قاجار (1398)، روزنامۀ خاطرات ناصرالدین‌شاه قاجار از اول ربیع‌الاول 1287 تا شوال 1288، به انضمام سفرنامۀ کربلا و نجف، کوشش مجید عبد امین: تهران، انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی و نشر سخن.
ناصرالدین‌شاه قاجار (1399)، روزنامۀ خاطرات ناصرالدین‌شاه قاجار از شوال 1288 تا ذیحجۀ 1290 به انضمام سفرنامۀ اول فرنگ، به کوشش مجید عبد امین: تهران، انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی و نشر سخن.
ناصرالدین‌شاه، 1373
نصرت ماکویی، محمدرحیم (1373 هـ. ق)، تاریخ انقلاب آذربایجان و خوانین ماکو، قم، چاپخانه علمیه.
نصیری، محمدرضا (1368)، اسناد و مکاتبات تاریخی ایران: قاجاریه، ج 2، تهران، انتشارات کیهان.
هدایت، مهدی قلی (1389)، خاطرات و خطرات، تهران، انتشارات زوار.
هدایت، رضا قلی خان (1380)، تاریخ روضه الصفای ناصری، به اهتمام جمشید کیان فر، تهران، انتشارات اساطیر.
 
منابع غیرفارسی
 
Alcock, Thomas (1831), Travels in Russia, Persia, Turkey and Greece in 1828-1829, London: Rutledge.
Amanat, Abbas (2011), “AQASI”, Encyclopedia Iranica, vol. II, pp.183-188.Bournoutian, George A (1998), Russia and the Armenians of Transcaucasia 1797-1889 A Documentary Record, California: Mazda Publishers.
Çelebi, Evliya (2012). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebı Seyahatnamesi. Hazirlayanlar Seyit Ali Kahramanve Yücel Dağli. Istanbül: YapiCredi Yayinlari.
Ferrier, J. P (1857), Carvan Journey and Wanderings in Persia. Afghanistan, Turkistan, and Beloochistan, Translated by William Jess, Edited by H. D. Seymous, London: John Murray.
Fowler, George (1841), Tree Years in Persia with Travelling Adventures in Koordistan, London: Henry Colburn.
Fraser, James Bailey (1840), Travels in Koordistan, Mesopotamia, London: Richard Bentley.
Mehmetov, Ismail (2009), Turk kafkasinda Siyasi ve Ethnik Yapi: Eski Caglardan Gunumuze, Istanbul: Yaylacik.
Minorsky, Vladimir (1993), Maku in the: First Encyclopedia of Islam, 1913-1936, V.5, Leiden: E.J. Brill.
Monteith, William (1833), Journal of a Tour through Azarbdbijan and the Shores of the Caspian, Vol.3, London: Royal Geographical Society, pp. 1-59.
Osmanlı Arşiv Belgelerinde Nahçıvan (2011), Iatanbul: Başbakanlik Devlet Arşivleri.
Qarayеv, Еlçin, (2010), İrəvan Хanliği (1747-1828). Bakı: Avropa nəşriyyatı.
Reports From Commissioners, Inspectores, and others (1876), Session 8 february- 15 Agustus 1876, V. 38, London: Great Britain. Parliament. House of Commons.
Türk Dil Kurumu: Paşa Kelemesi
Wilson, Samuel Graham (1895), Persian Life and Customs, London: Fleming H. Revell Company.
Присоединение восточной Армении к России (1978), Том II. (1814-1830). Ереван. Академии наук Армянской ССР. F
 
روزنامه‌ها
روزنامۀ حبل‌المتین تهران، سال اول، شماره 169، 17 شوال 1325: 2.
روزنامۀ حبل‌المتین تهران، سال اول، شماره 67، 3 جمادی‌الاول، 1325: 2.
روزنامه حبل‌المتین تهران، سال اول، شماره 63، 27 جمادی‌الاول 1325، ص 2.
روزنامه انجمن تبریز، سال اول، شماره 60، 13 صفر 1325، ص 4.
اسناد
مرکز اسناد وزارت امور خارجه، خارجه، سال 1323، کارتن 27، پرونده 2، سند 21.
مرکز اسناد وزارت امور خارجه، سال 1300، کارتن، 95، پرونده 11، سند شماره 52.
مرکز اسناد وزارت امور خارجه، سال 1307، کارتن 122، پروندۀ 3، سند 482.
 مرکز اسناد وزارت امور خارجه، سال 1310، کارتن 121، پروندۀ 7، شماره سند 29.
مرکز اسناد وزارت امور خارجه، سال 1311، کارتن 121، پروندۀ 8، سند 24.
مرکز اسناد وزارت امور خارجه، سال 1311، کارتن 21، پروندۀ 20، سند 27.
 سازمان اسناد ملی ایران، شماره 7457/295.
اسناد مجموعه کاخ-موزه باغچه‌جوق ماکو، بدون شماره.
 

  • تاریخ دریافت 13 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 05 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 30 شهریور 1403