سنجش شاخص‌های سلامت شهری در نواحی 15گانه شهر ارومیه

محمودی, عرفان; حبیب پور, نگین; ایمانی شاملو, جواد

doi:10.22034/gahr.2025.514216.2432

سنجش شاخص‌های سلامت شهری در نواحی 15گانه شهر ارومیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

عرفان محمودی ¹

نگین حبیب پور ²

جواد ایمانی شاملو ³

¹ گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران

² گروه شهرسازی، دانشکده معماری، شهرسازی و هنر، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران

³ گروه شهرسازی، دانشکده مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران

10.22034/gahr.2025.514216.2432

چکیده

سلامت شهری به‌عنوان یکی از ارکان توسعه پایدار، با هدف ارتقای کیفیت زیست و کاهش نابرابری‌ها در محیط‌های شهری مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با تمرکز بر شهر ارومیه، به سنجش شاخص‌های سلامت شهری در ۱۵ ناحیه این شهر پرداخته تا وضعیت سلامت را ارزیابی و نواحی نیازمند مداخله را شناسایی کند. شهر ارومیه، به‌عنوان یکی از کلان‌شهرهای شمال‌غرب ایران، با چالش‌هایی نظیر رشد سریع جمعیت، توزیع نابرابر امکانات و تخریب محیط‌زیست مواجه است که سلامت شهروندان را تهدید می‌کند. در این مطالعه، ۲۱ شاخص سلامت شهری، از جمله دسترسی به فضای سبز، کیفیت آب، استحکام بنا، حمل‌ونقل همگانی و غیره، با استفاده از روش تصمیم‌گیری چندمعیاره SECA بررسی شدند. داده‌ها از طریق توزیع ۳۸۴ پرسشنامه میان ساکنان، تحلیل طرح تفصیلی و مشاهدات میدانی جمع‌آوری و با بهره‌گیری از نرم‌افزار GIS تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ناحیه (2-1) با امتیاز 0.7856 در رتبه اول، ناحیه (1-5) با 0.7555 در رتبه دوم و ناحیه (1-3) با 0.7343 در رتبه سوم قرار دارند، در حالی که نواحی (3-3)، (1-2) و (2-3) با امتیازهای 0.5835، 0.5884 و 0.5926 کمترین سطح سلامت شهری را دارا هستند. تحلیل وزن معیارها حاکی از آن است که دسترسی به فضای سبز (8.379%)، دسترسی به خدمات درمانی - بهداشتی (7.906%) و کیفیت آب آشامیدنی(7.790%) مهم‌ترین عوامل موثر بر سلامت شهری‌اند. نتایج همچنین نابرابری‌های آشکاری را بین نواحی مرکزی و حاشیه‌ای نشان داد که بر ضرورت عدالت شهری تاکید دارد. این پژوهش با پیشنهاد توسعه زیرساخت‌های بهداشتی، افزایش فضای سبز، بهسازی شبکه آب و فاضلاب و تقویت حمل‌ونقل همگانی، چارچوبی جامع برای برنامه‌ریزی سلامت‌محور ارائه می‌دهد که می‌تواند الگویی برای سایر شهرهای ایران باشد.

کلیدواژه‌ها

سلامت شهری

روش SECA

نواحی شهر ارومیه

شاخص‌های سلامت شهر

نابرابری شهری

موضوعات

سایر

عنوان مقاله English

assessment of the urban health indicators in the 15 districts of Urmia city

نویسندگان English

erfan mahmoudi ¹

negin habibpour ²

Javad Imani Shamlo ³

¹ Department of Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Iran University of Science and Technology, Tehran, Iran

² Department of Urban Planning, Faculty of Architecture, Urban Planning and Art, Urmia University, Urmia, Iran

³ Department of Urban Planning, Faculty of Architectural Engineering and Urban Planning, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran

چکیده English

Urban health, as a cornerstone of sustainable development, aims to enhance the quality of life and reduce inequalities in urban environments. This study focuses on the city of Urmia, assessing urban health indicators across its 15 districts to evaluate health conditions and identify areas requiring intervention. Urmia, a major metropolis in northwestern Iran, faces challenges such as rapid population growth, unequal distribution of facilities, and environmental degradation, all of which threaten citizens' health. In this research, 21 urban health indicators—including access to green spaces, water quality, building resilience, public transportation, and others—were analyzed using the multi-criteria decision-making SECA method. Data were collected through the distribution of 384 questionnaires among residents, analysis of the city’s detailed urban plan, and field observations, and were subsequently processed using GIS software. The findings reveal that District (1-2) ranks first with a score of 0.7856, followed by District (5-1) with 0.7555 in second place, and District (3-1) with 0.7343 in third place. Conversely, Districts (3-3), (2-1), and (3-2), with scores of 0.5835, 0.5884, and 0.5926 respectively, exhibit the lowest levels of urban health. The criteria weight analysis indicates that access to green spaces (%8.379), access to healthcare services (%7.906), and drinking water quality (%7.790) are the most influential factors affecting urban health. The results also highlight significant disparities between central and peripheral districts, underscoring the need for urban equity. This study proposes a comprehensive framework for health-oriented urban planning, including the development of healthcare infrastructure, expansion of green spaces, improvement of water and sewage networks, and enhancement of public transportation. This framework could serve as a model for other cities in Iran.

کلیدواژه‌ها English

Urban health

SECA method

Urmia city districts

urban health indicators

urban inequality

1. Azbari, K. E., Ashofteh, P. S., Golfam, P., & Singh, V. P. (2021). Optimal wastewater allocation with the development of an SECA multi-criteria decision-making method. Journal of Cleaner Production, 321, 129041.‏

2. Chen, W., Wang, Y., Ren, Y., Yan, H., & Shen, C. (2022). A novel methodology (WM-TCM) for urban health examination: A case study of Wuhan in China. Ecological Indicators, 136, 108602.‏

3. Chen, X., Orom, H., Hay, J. L., Waters, E. A., Schofield, E., Li, Y., & Kiviniemi, M. T. (2019). Differences in rural and urban health information access and use. The Journal of Rural Health, 35(3), 405-417.‏

4. Galea, S., & Vlahov, D. (2005). Urban health: evidence, challenges, and directions. Annual review of public health, 26(1), 341-365.‏

5. https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/healthy-cities-vision

6. https://www.worldometers.info/demographics/world-demographics/

7. Keshavarz-Ghorabaee, M., Amiri, M., Zavadskas, E. K., Turskis, Z., & Antucheviciene, J. (2018). Simultaneous evaluation of criteria and alternatives (SECA) for multi-criteria decision-making. Informatica, 29(2), 265-280.

8. Motomura, M., Koohsari, M. J., Lin, C. Y., Ishii, K., Shibata, A., Nakaya, T., ... & Oka, K. (2022). Associations of public open space attributes with active and sedentary behaviors in dense urban areas: A systematic review of observational studies. Health & place, 75, 102816.‏

9. Pietra, C., De Lotto, R., & Bahshwan, R. (2021). Approaching healthy city ontology: First-level classes definition using bfo. Sustainability, 13(24), 13844.‏

10. Pineo, H., Glonti, K., Rutter, H., Zimmermann, N., Wilkinson, P., & Davies, M. (2018). Urban health indicator tools of the physical environment: a systematic review. Journal of urban health, 95, 613-646.‏

11. Su, M., Fath, B. D., & Yang, Z. (2010). Urban ecosystem health assessment: A review. Science of the total environment, 408(12), 2425-2434.‏

12. Thondoo, M., Mogo, E. R., Tatah, L., Muti, M., van Daalen, K. R., Muzenda, T., ... & Oni, T. (2024). Multisectoral interventions for urban health in Africa: a mixed-methods systematic review. Global Health Action, 17(1), 2325726.‏

13. Tian, X., An, C., Chen, Z., & Tian, Z. (2021). Assessing the impact of COVID-19 pandemic on urban transportation and air quality in Canada. Science of the Total Environment, 765, 144270.‏

14. Uslu, A., Kiper, T., & Baris, M. E. (2009). Public Health—Urban landscaping relationship and user's perceptions. Biotechnology & Biotechnological Equipment, 23(3), 1399-1408.‏

15. World Health Organization (WHO). (1986). Healthy Cities: Promoting Health in Urban Areas. WHO Regional Office for Europe.

16. World Health Organization. (2020). Healthy cities effective approach to a rapidly changing world. Geneva: WHO Publication

17. آیریمی آواجیق، اراده. (1401). آسیب شناسی اجتماعی و مشارکت شهروندان ضرورت ساماندهی بحران محلات غیررسمی (مورد مطالعه: ارومیه). جغرافیا و روابط انسانی. 4(4). 436- 456.

18. تقی پور، علی اکبر، شاهمیری، سیده مهتا و احمدی دهرشید، پارسا. (1402). ارزیابی شاخص‌های ذهنی شهر سالم از دیدگاه شهروندان (مطالعه موردی: شهر شهریار). توسعه پایدار شهری، 4(12)، 87-107.

19. حبیب‌پور، نگین، خلیلی، احمد و محمودی، عرفان. (1403). اندازه‌گیری شاخص‌های شکوفایی شهری در محلات منطقه ۴ شهر ارومیه. اقتصاد و برنامه ریزی شهری، 5(3)، 20-41.

20. خلیلی، امین، قنبری، ابوالفضل و فیضی‌زاده، بختیار. (1403). شناسایی الگوهای گسترش شهری در شهرهای میانه‌اندام (نمونه موردی: شهر ارومیه). جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای، 14(52)، 151-194.

21. رمضانی، سارا و نسترن، مهین. (1401). سنجش وضعیت شاخص‌های سلامت شهری در سطح شهر تهران ‏(نمونه موردی: محلات تجریش، بازار و اسماعیل‌آباد)‏. توسعه پایدار شهری، 3(8)، 53-69.

22. زین‌العابدین‌زاده، سمیه، عزت‌پناه، بختیار و حسین‌زاده دلیر، کریم. (1402). ارزیابی مؤلفه‌های مؤثر بر حس تعلق مکانی با رویکرد شهر شاد مطالعه موردی: کلان‌شهر ارومیه. مجله شهر پایدار 6(2). 21-37.

23. صمدی، علی، احمدیان، رضا و بندرآباد، علیرضا. (1401). ارزیابی سطح تحقق‌پذیری عدالت فضایی با تاکید بر رویکرد حق به سلامت شهر (مطالعه موردی: شهر ارومیه). فصلنامه آینده‌پژوهی شهری، 2(4)، 94-115.

24. فضلی‌گروه، زهرا، پیری، عیسی، خاوریان گرمسیر، امیررضا و پوراحمد، احمد. (1402). بررسی وضعیت خودبسندگی و سلامت شهری و ارائه راهکارهای محتمل در شرایط اپیدمی کوید-19 (مطالعه موردی: شهر جیرفت). جغرافیا و توسعه ناحیه ای، 21(4)، 29-53.

25. فلاح‌برزگر، مرضیه و خلیلی، احمد. (1402). مفهوم‌شناسی و الگوسازی سنجش سلامت شهری در مطالعات شهری و منطقه‌ای. پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 11(4)، 1-31.

26. محمدپور، صابر، حمیدی، آرمان و صبوری، حمیدرضا. (1402). تحلیل و بررسی شاخص‌های موثر بر تحقق شهر سالم؛ نمونه موردی: شهر رشت. معماری و شهرسازی ایران(JIAU)، 14(2)، 117-128.

مهندسین مشاور طرح آمایش، طرح تفصیلی شهر ارومیه، اداره کل راه و شهرسازی استان آذربایجان‌غربی. (1400).