جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

نگاهی بر جایگاه مدیریت مشارکتی آب در اجرا و بهره برداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی

نوع مقاله : طرح پژوهشی

نویسندگان
دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان
10.22034/gahr.2025.542878.2576
چکیده
با توجه به بحران کمبود آب در کشور و پایین بودن راندمان مصرف آب در بخش کشاورزی، تمرکز بر رویکردهای بهبود مصرف آب و افزایش راندمان مصرف آب در این بخش، اهمیت فراوانی دارد. یکی از مهم‌ترین اقدامات انجام شده در این راستا توسعه شبکه‌های آبیاری و زهکشی می‌باشد. علی‌رغم هزینه‌های فراوان جهت اجرای این شبکه‌ها، متاسفانه در بسیاری موارد عدم کارایی و بی‌استفاده ماندن آن‌ها مشاهده می‌شود. تخریب کانال‌ها یا تجهیزات به کاربرده شده نمونه‌هایی از این موارد می‌باشند. مدیریت مشارکتی آب و انتقال مدیریت آبیاری به بهره‌برداران به عنوان راه‌چاره برای بهبود کارایی شبکه‌های آبیاری در این پژوهش به شیوه مروری مورد بررسی قرار گرفته و اطلاعات با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و سایت‌های اینترنتی جمع‌آوری شده است. اجرای شبکه‌های آبیاری و زهکشی با توجه به اثرات مفید و نقش مهم خود در احیای اراضی کشاورزی اهمیت بسیار بالایی دارد. اجرای بسیاری از این طرح‌ها توسط دولت و بدون دخالت و بهره‌گیری از نظر کشاورزان انجام شده و همین موجب شده تا در بسیاری از موارد آنان به طرح‌های اجرا شده تعلق خاطری نداشته باشند. علت این موضوع نواقص فنی در اجرای شبکه‌های آبیاری و مشکلات مربوط به بهره‌برداری از این شبکه‌ها می‌باشد. این مسئله در درازمدت زمینه شکست این طرح‌ها را فراهم می‌آورد. بنابراین جلب مشارکت بهره‌برداران در مراحل طراحی و اجرا و همچنین زمینه‌سازی برای واگذاری مدیریت و بهره-برداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. تجربیات اخذ شده در رابطه با جلب مشارکت‌های مردمی در مدیریت منابع مشترک آب، حاکی از آن است که اتخاذ این سیاست، قانونمند شدن توزیع آب در بین بهره‌برداران، مدیریت بهینه آب در بین بهره‌برداران، ارتقای مهارت‌های بهره‌برداران، مطلوب‌تر شدن سیاست گذاری‌های تخصیص آب و در نهایت بهبود کیفیت آب‌های سطحی را موجب می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A look at the participatory water management landscape in the implementation and operation of irrigation and drainage networks

نویسندگان English

bahman khosravipour
Ameneh Savari Mombeni
Hamed Izadi
agricultural university
چکیده English

Given the water shortage crisis in the country and the low efficiency of water use in the agricultural sector, focusing on approaches to improve water use and increase water use efficiency in this sector is of great importance. One of the most important measures taken in this regard is the development of irrigation and drainage networks. Despite the high costs of implementing these networks, unfortunately, in many cases they are ineffective and remain unused. Destruction of channels or equipment used are examples of these cases. Participatory water management and transfer of irrigation management to users as a solution to improve the efficiency of irrigation networks were examined in this study in a review manner, and information was collected using library resources and Internet sites. The implementation of irrigation and drainage networks is of great importance due to its beneficial effects and important role in the restoration of agricultural lands. Many of these projects have been implemented by the government without the intervention or benefit of farmers, which has led to their lack of interest in the projects implemented in many cases. The reason for this is technical deficiencies in the implementation of irrigation networks and problems related to the operation of these networks. This will lead to the failure of these plans in the long run. Therefore, attracting the participation of users in the design and implementation stages, as well as laying the groundwork for transferring the management and operation of irrigation and drainage networks, is an inevitable necessity. Experiences gained in attracting public participation in the management of shared water resources indicate that adopting this policy will result in the regulation of water distribution among users, optimal water management among users, improvement of users' skills, more favorable water allocation policies, and ultimately improvement of surface water quality.

کلیدواژه‌ها English

Irrigation and drainage
participation
agriculture
water
ادهم ملکی،م، خسروی پور، ب و سلطانی، ف. (1400). عوامل بازدارنده و پیش­برنده مدیریت مشارکتی منابع آب زیرزمینی در بخش کشاورزی (مطالعه موردی: دشت مرغاب، استان خوزستان)، جغرافیا و روابط انسانی، دوره 3، شماره 1، صص 419-423.
اسدی، ز.، عیسی­پور، ر و مولایی هشتجین، ن. (1395). فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال 5، شماره 1، پیاپی 15، صص82-61.
برقی، ح؛ قنبری، ی و سعیدی، م.(1392). بررسی عملکرد شوراهای اسلامی روستا و میزان مشارکت مردم در توسعه­ی روستایی؛ مطالعه­ی موردی: دهستان حسین­آباد شهرستان نجف­آباد، فصلنامه­ی اقتصاد فضا و توسعه­ی روستایی، دوره 2، شماره 2، صص 119-138.
تارمحمدی قورچی، ز، عبدالله زاده، غ، شریف زاده، م و قزل، ع .(1397). ارزیابی کاربرد حکمروایی شایسته در مدیریت مشارکتی آب، کنفرانس بین­المللی مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، دوره برگزاری 4، 25 تیرماه 1397.
توحیدیان­فر، س و رضائی مقدم، ک. (1394). دیدگاه کشاورزان نسبت به مشارکت در طرح های آبیاری و زهکشی: تحلیل مدل معادالت ساختاری، تحقیقات کشاورزی ایران، دوره 34، شماره 1، صص 80-91.
حسین پور، ز.، منهاج، م.، کاووسی کلاشمی، م. (1394). ارزیابی عوامل مؤثر بر مشارکت اعضای تعاونی آب­بران در مدیریت منابع آب کشاورزی. رشد و توسعه اقتصاد روستایی و کشاورزی، دوره 1، شماره 2، صص104-91.
خسروی پور، ب، ادهم ملکی،م و ایزدی،ح.(1401). انتخاب مناسب­ترین نظام بهره­برداری در مدیریت آبیاری در شبکه آبیاری و زهکشی جفیر استان خوزستان با استفاده از تحلیل (NII). جغرافیا و روابط انسانی، دوره 5، شماره 1، صص 196-212.
زارع، ش و حیاتی، د. (1394). تجربه موفق مدیریت مشارکتی آبیاری. نشریه آب و توسعه پایدار، دوره 1، شماره3، صص88-.83
سالاریان، م.(1393). توسعه منابع آب و تحولات مدیریتی نوین در آبیاری، نشریه آب و توسعه پایدار، سال اول،شماره 2،صص 83-90.
سجاسی قیداری، ح، مهدوی فر، غ و رجبی، س. (1393). اولویت­بندی تشکل­های آب­بران در مناطق روستایی؛ مطالعه­ی موردی: روستاهای دهستان سلامی شهرستان خواف ، فصلنامه راهبردهای توسعه روستایی، دوره 1، شماره 1، صص 57-69.
سرور، ر، موسوی، م و دانیالی، ت.(1391). رابطه مشارکت محلی و توسعه روستایی: مطالعه موردی بخش مرحمت‌آباد، فصلنامه روستا و توسعه، سال چهاردهم، شماره 2، صص 117-137.
سروستانی م.، دهکردی، ف.، کردانی، م.، پروین، الف.، و باقری، ه.  (1389).  واکاوی تنگناها و فرصت­های مشارکت مردمی در طرح­های توسعه منابع آب به منظور ارائه راهبردهای مناسب.  همایش ملی کشاورزی در افق1404-دانشگاه آزاد اسلامی رشت، 8 مهر 1389.
شریفی­نیا، ز. (1399). تحلیل موانع مشارکت مردم محلی در توسعه روستایی (مطالعه موردی: دهستان بیشه سر بخش مرکزی شهرستان قائمشهر). پژوهش­های جغرافیای انسانی، دوره 3، شماره 53 ، صص 1131 1151.
صوفی، ع.، رفعت­پور، ش.، نهتانی، م و ابراهیمیان، ص. (1392). مدیریت شبکه­های آبیاری زهکشی با تأکید بر مشارکت کشاورزی. اولین همایش ملی زهکشی در کشاورزی پایدار، تهران، 18 اسفند 1392.
عسکری بزایه، ف.، طهماسبی، ا.(1398). موانع تحقیق مدیریت مشارکتی آبیاری در ایران از دیدگاه مدیران اجرائی و کارشناسان. نشریه مدیریت اراضی، دوره 7، شماره2، صص179-193.
علیلو، ج، چیذری، م و چوبچیان، ش. (1397). بررسی سازه­های مؤثر بر مشارکت کشاورزان در مدیریت آبیاری (مورد مطالعه شهرستان خوی)، فصلنامه راهبردهای توسعه روستایی، جلد 5،
عنابستانی، ع .(1392). بررسی عوامل فردی مؤثر بر مشارکت روستائیان در فرآیند اجرای طرح­های هادی روستایی؛ مطالعـه مـوردی: شهرستان خواف، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه­ای، دوره 11، شماره 21،  صص 197-222.
کردانی،م، داوری دهکردی،ف، سروستانی،م و پروین، ا.(1389). تشکل­های آب­بران در راستای توسعه پایدار کشاورزی، همایش ملی سهم کشاورزی و منابع طبیعی در توسعه جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴، 8 مهر 1389، دانشگاه آزاد اسلامی رشت.
مرادی نژاد، ا.(1398).  بررسی مشارکت بهره­برداران در مدیریت بهینه مصرف آب (مطالعه موردی: شبکه­های آبیاری دشت قزوین)، نشریه آب و توسعه پایدار، سال ششم، شماره 1، صص 85-94.
مولان­نژاد،ل.، یعقوبی،ج. و خضرلو، ب.(1395). عوامل مؤثر بر ترغیب کشاورزان به مشارکت در برنامه­های مدیریت آب و آبخیزداری در شهرستان میاندوآب. یازدهمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، دانشگاه یاسوج، صص 20-29.
نادریان فر، م، قنبری، س و بذرافشان، ج. (1400). تحلیل تغییرات مکانی‌فضایی رفتار مشارکتی روستاییان در اجرای طرح انتقال آب از چاه‌نیمه‌ها به اراضی کشاورزی سیستان، برنامه­ریزی فضایی، دوره 11، شماره 4، صص 67-90.
نجفی­کانی، ا و میرزاعلی، م. (1391). بررسی و سنجش میزان مشارکت مردم و نقش آن در توسعه روستایی (مطالعه موردی: دهستان سلطانعلی شهرستان گنبدکاووس)، مطالعات برنامه­ریزی سکونتگاه­های انسانی، دوره 7، شماره 20، صص 118-137.
نصرآبادی، ح. و حیاتی، د.(1393). سازه­های مؤثر بر مشارکت بهره­برداران در توسعه شبکه­های فرعی آبیاری و زهکشی: کاربرد تحلیل مسیر. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، 10(1):89-100.
نوری پور، م،. نوری، م،. کرمی، آ .(1395). تحلیل سازه­های مؤثر بر مشارکت روستاییان در مدیریت و بهره­برداری شبکه آبیاری و زهکشی دشت لیشتر. مجله راهبردهای توسعه روستایی، 3(1):57-75.
ورجاوند، پ.، آبسالان، ش و عزیزی، آ.(1397). نقش مشارکت آب­بران در افزایش کارائی شبکه­های آبیاری و زهکشی. نشرآموزش کشاورزی، دوره 1، شماره 1، صص 1-32.
یادآور،ح.(1400). بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت در مدیریت شبکه آبیاری سد قلعه چای، نشریه آب و توسعه پایدار، سال هشتم، شماره 4، صص 1-10.
ییلاق چغاخور،ح.، کرمی، آ. (1398). ارزیابی کارائی مدیریت آبیاری و کشاورزی تشکل­های آب­بران استان خوزستان. مجله تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، دوره 50، شماره 3، صص 530-515.
Agustini, D. T., & Iskandar, J. (2021). Overview of participatory water management to overcome drought towards agricultural sector. In E3S Web of Conferences (Vol. 249, p. 01008). EDP Sciences.
Arab, M., Fatahi Ardakani, A., Ferhresti Sani, M., & Neshad, A. (2018). Estimating the Value of Sufficient Water Supply to the Varamin Plain by Conditional Valuation Approach (Case Study: Mamlou Dam and Latian Dam). Journal of Iran Agricultural Economics and Development Research, 2-49.
Chang, G., Wang, L., Meng, L., & Zhang, W. (2016). Farmers’ attitudes toward mandatory water-saving policies: A case study in two basins in northwest China. Journal of environmental management181, 455-464.
Darzi-Naftchali, A., Bagherian-Jelodar, M., Mashhadi-Kholerdi, F., & Abdi-Moftikolaei, M. (2020). Assessing socio-environmental sustainability at the level of irrigation and drainage network. Science of the Total Environment731, 138927.
Feng, Y., Wang, W., Suman, D., Yu, S., & He, D. (2019). Water cooperation priorities in the Lancang-Mekong River basin based on cooperative events since the Mekong River Commission establishment. Chinese geographical science29, 58-69.
Juwana, I., Muttil, N., & Perera, B. J. C. (2016). Uncertainty and sensitivity analysis of West Java Water Sustainability Index–A case study on Citarum catchment in Indonesia. Ecological indicators, 61, 170-178.
Kejser, A. (2016). European attitudes to water pricing: Internalizing environmental and resource costs. Journal of environmental management183, 453-459.
Llopis-Albert, C., Palacios-Marques, D., & Soto-Acosta, P. (2015). Decision-making and stakeholders' constructive participation in environmental projects. Journal of Business Research68(7), 1641-1644.
Senanayake, N., Mukherji, A., & Giordano, M. (2015). Re-visiting what we know about Irrigation Management Transfer: A review of the evidence. Agricultural Water Management, 149, 175-186.
Smith, R. C., Bossen, C., & Kanstrup, A. M. (2017). Participatory design in an era of participation. CoDesign13(2), 65-69.
Valizadeh, N., Bijani, M., & Abbasi, E. (2018). Farmers active participation in water conservation: insights from a survey among farmers in southern regions of West Azerbaijan Province, Iran. Journal of Agricultural Science and Technology20(5), 895-910.
Zema, D. A., Nicotra, A., Mateos, L., & Zimbone, S. M. (2018). Improvement of the irrigation performance in Water Users Associations integrating data envelopment analysis and multi-regression models. Agricultural Water Management205, 38-49.

  • تاریخ دریافت 02 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 16 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 07 شهریور 1404