جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

نقش نگاه اسطوره‌ایی در ارتباط انسان و طبیعت در جغرافیای فرهنگی ایران و یونان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه خوارزمی
2 دانشگاه تربیت مدرس
3 دانکده هنر و معماری، دانشگاه خوارزمی تهران
10.22034/gahr.2025.527491.2499
چکیده
جغرافیای فرهنگی به‌عنوان شاخه‌ای میان‌رشته‌ای، تعامل میان انسان، فضا و مکان در گذر زمان بررسی می‌کند. یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این تعامل، بازتاب طبیعت در اسطوره‌ها است. مطالعه اسطوره‌ها در فرهنگ‌های ایران و یونان باستان، چشم‌اندازی نو از درک جغرافیای فرهنگی این جوامع فراهم می‌کند و چگونگی ادراک و معنا دادن به طبیعت در طول تاریخ را روشن می‌سازند. باورهای اسطوره‌ای نقشی بنیادین در تکوین نگرش انسان به طبیعت ایفا کرده‌اند. از این رو، هدف این پژوهش، مقایسه تطبیقی نگرش اسطوره‌ای به طبیعت در ایران و یونان باستان است. این پژوهش از نظر هدف، بنیادی و از نظر ماهیت، کیفی بوده و داده‌ها به روش کتابخانه‌ای گردآوری و با تحلیل محتوای کیفی بررسی و تطبیق داده شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که در اسطوره‌های ایرانی، طبیعت دارای قداست است و رابطه‌ای هم‌افزا میان خدا، انسان و محیط طبیعی برقرار است. طبیعت نه‌تنها واسطه‌ای برای ارتباط با امر قدسی، بلکه سرچشمه برکت و نیروی محافظ در برابر شر محسوب می‌شود؛ نگرشی که بازتاب جهان‌بینی کیهانی و معنوی در بستر جغرافیای ایران است. در مقابل، اسطوره‌های یونانی غالباً رابطه‌ای خصمانه یا سلطه‌جویانه با طبیعت ترسیم می‌کنند. طبیعت در این فرهنگ، عرصه‌ای برای قدرت‌نمایی خدایان و ابزاری برای اعمال اراده آن‌هاست؛ نگرشی که نشان‌دهنده جهان‌بینی مادی در تعامل انسان با فضای طبیعی پیرامون خود است. این دو نوع نگرش در حافظه فرهنگی جوامع تداوم یافته‌اند و از طریق ساختارهای فرهنگی، هنری و نگرش‌های زیست‌محیطی بازتولید شده‌اند. نگاه عرفانی و احترام‌آمیز به طبیعت در فرهنگ ایرانی، و نگاه ابزاری و سلطه‌جویانه در سنت فکری غرب، گواهی بر تداوم اثرگذاری جغرافیای فرهنگی بر شکل‌گیری الگوهای رفتاری و ارزشی انسان‌ها در مواجهه با طبیعت است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Role of Mythological Perspectives in Human-Nature Relationships within the Cultural Geography of Iran and Greece

نویسندگان English

Zahra Sadeghi 1
Naime Zargar Asadian 2
Elham Parvizi 3
1 Kharazmi University
2 Tarbiat Modares
3 Faculty of Art and Architecture, Kharazmi University.
چکیده English

Cultural geography, as an interdisciplinary field, examines the interaction between humans, space, and place over time. One of the most significant manifestations of this interaction is the reflection of nature in the myths and rituals of human societies. The study of myths in ancient Iranian and Greek cultures offers new insights into the cultural geography of these civilizations, helping us understand how nature has been perceived and given meaning throughout history. Mythological beliefs have played a fundamental role in shaping human perspectives on nature. Therefore, this research aims to conduct a comparative study of mythological views of nature in ancient Iran and Greece. This study is fundamental in its objective and qualitative, with data collected through library research and analyzed using qualitative content analysis. The findings indicate that in Iranian myths, nature is regarded as sacred, establishing a synergistic relationship between God, humans, and the natural environment. Nature is not only a medium for connecting with the divine but also a source of blessing and protective force against evil—an outlook reflecting a cosmic and spiritual worldview within Iran's geographical context. Conversely, Greek myths often depict a hostile or dominative relationship with nature. In this cultural perspective, nature serves as a stage for the gods to demonstrate their power and an instrument for imposing their will. Such a view represents a materialistic worldview in the interaction between Greek civilization and the surrounding natural space. These two distinct perspectives have persisted in the collective cultural memory of societies and have been perpetuated through artistic expressions, cultural structures, and even environmental attitudes. The mystical and reverential approach to nature in Iranian culture and the instrumental and dominative view in Western intellectual traditions testify to the lasting influence of cultural geography in shaping human behavioral and value patterns in their engagement with nature.

کلیدواژه‌ها English

Comparative approach
Human and nature
Mythology
Cultural geography
·       مهدوی، مسعود و احمدی، علی . (1390). جغرافیای فرهنگی؛ تبیین نظری و روش‌شناختی کاربرد در مطالعات نواحی فرهنگیفصلنامه علمی مطالعات فرهنگ ارتباطات. 12 (3)، 155-183.             
·       آموزگار، ژاله (1401). تاریخ اساطیری ایران، تهران: انتشارات سمت، چاپ بیست و یکم .
·       اسماعیل پور، ابوالقاسم (1399). اسطوره بیان نمادین. تهران: انتشارات سروش، چاپ هفتم.
·       الیاده، میرچا (1362). چشم­اندازهای اسطوره. جلال ستاری، تهران: نشر اسطوره.
·       برن، لوسیا (1375). اسطوره­های یونانی، عباس مخبر، تهران: نشر مرکز. چاپ اول.
·       بهار، مهری (1390). مطالعات فرهنگی، اصول و مبانی، تهران: انتشارات سمت.
·       بهار، مهرداد (1397). پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: انتشارات آگه. چاپ سیزدهم.
·       بیگی (1400). بررسی شخصیت های اسطوره­ای آفرینش آب در اساطیر ایران و هند، باستان شناسی ایران، 1 (11)، 29-55.
·       پین­سنت، جان (1380). شناخت اساطیر یونان، ترجمه باجلان فرخی، تهران: انتشارات اساطیر، چاپ اول.
·       جامی، مهدی و همکاران (1396). شریعتی، امروز و آینده ما نگاهی به میراث فکری او پس از چهل سال. لندن: اچ اند اس مدیا. چاپ اول.
·       جعفری قریه‌علی، حمید. (۱۳۸۶). هوم پشمین‌پوش یا گیاه زرین. مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، 2 (۵۱)، ۳۶۱ تا ۳۸۱.
·       حافظ نیا، محمدرضا (1393). فلسفه­ی جغرافیا، فصلنامه­ی برنامه­ریزی و آمایش فضا، 18 (2). 27-52.
·       خواجه­گیر، علیرضا، اسکندری؛ سارا و  نادر خانی، حکیمه (1400). واکاوی الگوی آفرینش، در اساطیر ایران و یونان باستان، جستارهای باستان­شناسی ایران، 6 (2)، 102- 107.
·       خوش اخلاق ورنوسفادرانی، فرزانه؛ کامرانی فر، احمد و یوسف جمالی، محمد کریم  (1398). تبیین و تحلیل اسطوره­ی آب در ایران باستان، پژوهش نامه تاریخ، 15 (57)، 25- 32.
·       دادور، ابوالقاسم و روزبهانی، رویا (1398). بازتاب طبیعت در گستره اساطیر ایران، جلوه هنر، 1 (11)، 63-72 .
·       دزفولیان، کاظم و طالبی، معصومه (1389).  مقایسه اساطیر ایران و یونان بر پایه­های اندیشه­های باختین. نشریه
ادبیات تطبیقی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه باهنر، 2 (3)، 97- 115.
·       ذوالفقاریان، فاطمه (1400). پدیدار زیست­محیطی در اندیشه سیاسی ایران باستان، فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی،13 (3)، 131-156.
·       روزنبرگ، دونار (1380). اسطوره های یونان. ترجمه مجتبی عبدالله نژاد. مشهد : انتشارات ترانه . چاپ دوم.
·       روزنبرگ، دونار (1402).  اساطیر جهان. ترجمه عبدالحسین شریفیان، تهران: انتشارات اساطیر.
·       زرین فکر، مژگان و صالحی‌نیا، مریم (1400). تحلیل تصویر کنشگری خداوند در باب کشاورزی، از اسطوره تا عرفان، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 4 (58)،
·       شهبازی شیران، حبیب، چراغی، زهرا، رستمی، مژگان و جوانمرد زاده،اردشیر (1403). بررسی نقوش حیوانی برروی دست‌ساخته‌های لرستان از گذشته تا عصر معاصر با توجه به شرایط جغرافیایی منطقهجغرافیا و روابط انسانی، 7 (1)، 18- 41.
·       صانع پور، مریم (1389). پژوهشی اسطوره شناسانه در بن مایه جامعه مدرن غربی، جامعه پژوهی فرهنگی، 1 (1)، 77- 106.
·       عباسی، سیما؛ صفری، مهدی و عسگری، لیلا  (1396). کارکردهای اسطوره شناختی آب در ایران باستان. فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار. 6(2)، 117-126.
·       عرب گلپایگانی، عصمت (1376). اساطیر ایران باستان، تهران: انتشارات هیرمند.
·       فاطمی، سعید (1376). مبانی فلسفی اساطیر یونان و روم . تهران : دانشگاه تهران.
·       فرهادی، مرتضی (۱۳۷۲). گیاهان و درختان مقدس در فرهنگ ایرانی، مجله آینده، 19(4)، 320 329
·       قاسم زاده، سید علی، امیری فر، عاطفه (1398). بازخوانی تطبیقی خویش‌کاری نباتات در اساطیر جهان، پژوهش های ادبیات تطبیقی، ۷ (۲) ،۱۳۰-۱۵۹.
·       کرتیس، وستا (1376). اسطوره­های ایرانی، ترجمه عباس مخبر. نشر مرکز. چاپ دوم.
·       کلانتر، نوش آفرین؛ صادقی تحصیلی، طاهره؛ حسنی جلیلیان، محمدرضا و حیدری، علی (1395). سیر آتش از اسطوره تا عرفان (ریشه‌های اسطوره‌ای نمادهای مربوط به آتش در عرفان)کهن‌نامه ادب پارسی، 7 (3)، 27-51.
·       گرانت، مایکل (1390).  فرهنگ اساطیر کلاسیک، ترجمه­ی رضا رضایی. تهران: انتشارات ماهی. چاپ دوم.
·       گریمال، پی یر (1393). فرهنگ اساطیر یونان و روم، ترجمه احمد بهمنش، تهران: امیر کبیر، چاپ پنجم
·       لشگری تفرشی, احسان . (1401). جستاری در شناخت نظری مفهوم جغرافیای فرهنگی در چارچوب مکتب سازه‌انگاریمطالعات جغرافیایی مناطق خشک. 7 (25)، 95- 109.
·       لنسلین ، راجر (1366). اساطیر یونان از آغاز آفرینش تا عروج هراکلس، ترجمه عباس آقاجانی. تهران: انتشارات سروش. چاپ اول.    
·       محلوجی زاده و همکاران (1401). مضامین اسطوره ‏ای گیاهان و حیوانات در اوستا و بندهش، ادبیات تعلیمی، 2 (15)، 197- 215.
·       مظفری، سولماز و زارعی، کیوان (1401). بررسی خویشکاری اسطوره «گاو».  پژوهش‌های میان رشته‌ای زبان و ادبیات فارسی،1(2)، 201- 234.
·       مهدوی قهساره، زهرا و هاشمی، غلامرضا  (1404). مطالعه جایگاه نمادین و کارکرد دو گل زنبق و نیلوفر آبی در هنر ایران باستان با رویکرد اسطوره شناسی تطبیقی دومزیل، جلوه هنر،  آماده انتشار.
·       ناردو، دان (1384). اسطوره های یونان و روم ، ترجمه عسکر بهرامی. تهران: انتشارات ققنوس. چاپ اول.
·       نیکوبخت، ناصر.، بزرگ بیگدلی، سعید. و ووتی تامه، فونگ (1391). مقایسه ایزدان آب در اسطوره های ایران و ویتنام. ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی (زبان و ادبیات فارسی)، 8(29)، 141-170.
·       هاشمی، سارا؛ نیکویی،علیرضا و چراغی، رضا (1401). تطور مفهوم طبیعت از یونان باستان تا دوران معاصر با تاکید بر وجوه فلسفی و سیاسی جنبش رمانتیسیسم، جامعه شناسی فرهنگ و هنر، 4 (4)، 142- 156.
·       همیلتون، ادیت (1403). سیری در اساطیر یونان و روم، ترجمه عبدالحسین شریفیان ، انتشارات اساطیر. چاپ هشتم.
·       هینلز، جان (1382). شناخت اساطیر ایران. ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران: نشر چشمه. چاپ چهارم.
·       Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
·       Cassirer, E. (1955). The philosophy of symbolic forms, Volume 2: Mythical thought (R. Manheim, Trans.). Yale University Press. (Original work published 1925)
·       Falco, R. (2016). Cultural genealogy: An essay on early modern myth. Routledge.
·       Segal, R. A. (2004). Myth: A very short introduction. OUP Oxford.

  • تاریخ دریافت 10 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 05 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 25 خرداد 1404