جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

تحلیل تطبیقی عملکرد دفاتر تسهیلگری در توانمندسازی و توسعه محله‌ای در سکونتگاه‌های غیررسمی کلان‌شهر تبریز

نوع مقاله : پایان نامه و رساله

نویسندگان
محمد شالی 1
حسنا امامزاده 2
1 استادیار و عضو هیئت علمی گروه برنامه‌ریزی منطقه‌ای پژوهشکده توسعه و برنامه‌ریزی جهاددانشگاهی
2 کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی شهری موسسه آموزش عالی سراج، تبریز، ایران
10.22034/gahr.2025.562200.2632
چکیده
سکونتگاه‌های غیررسمی از مهم‌ترین چالش‌های مدیریت شهری در کلان‌شهرهای ایران به شمار می‌آیند و مواجهه مؤثر با آن‌ها نیازمند رویکردهای اجتماع‌محور، مشارکت‌جویانه و مبتنی بر توانمندسازی است. دفاتر تسهیلگری محله‌ای با همین هدف ایجاد شدند، اما میزان اثربخشی واقعی آن‌ها در محلات مختلف کمتر مورد ارزیابی تطبیقی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف سنجش و مقایسه عملکرد دفاتر تسهیلگری در چهار محله اسکان غیررسمی کلان‌شهر تبریز انجام شد. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و کاربردی است و داده‌ها با استفاده از پرسشنامه محقق‌ساخته از میان 382 نفر از ساکنان در سال ۱۴۰۱ گردآوری و با بهره‌گیری از مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر PLS تحلیل شدند. متغیرهای اصلی شامل عملکرد دفاتر، آموزش و توانمندسازی، مشارکت و پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و کالبدی در قالب مدل مفهومی ارزیابی گردید و شاخص‌های حکمروایی شهری نیز برای تکمیل تحلیل در نظر گرفته شد. نتایج نشان داد عملکرد دفاتر در محلات یکنواخت نیست و میزان اثرگذاری آن‌ها به کیفیت حکمرانی محلی، ثبات مدیریتی، ظرفیت نهادی و پیوند با شبکه‌های اجتماعی محله بستگی دارد. دفاتر ملازینال و تا حدی قربانی بیشترین کارآمدی در آموزش، مشارکت، شفافیت، مسئولیت‌پذیری و پیامدهای اجتماعی و کالبدی را داشتند، در حالی که دفاتر ایده‌لو و خلیل‌آباد به دلیل ناپایداری نهادی، جابه‌جایی، تغییرات مدیریتی و ضعف ارتباطات، اثربخشی کمتری نشان دادند. تفسیر مسیرها نشان داد عملکرد دفاتر عامل اصلی ارتقای توانمندسازی و مشارکت است و در محلاتی که این چرخه کامل‌تر عمل کرده، پیامدهای اجتماعی و کالبدی قوی‌تر بوده است. موفقیت دفاتر بیش از سیاست‌های کلان، تابع انسجام نهادی، حضور مستمر، کیفیت نیروی انسانی و توانایی هماهنگی بین‌سازمانی است؛ عواملی که مسیر توسعه اجتماع‌محور در سکونتگاه‌های غیررسمی را تسهیل یا محدود می‌کنند.
کلیدواژه‌ها
دفاتر تسهیلگری
سکونتگاه‌های غیررسمی
توسعه محله‌ای و کلان‌شهر تبریز

موضوعات

عنوان مقاله English

Comparative Analysis of the Performance of Facilitation Offices in Empowerment and Neighborhood Development in Informal Settlements of Tabriz Metropolis

نویسندگان English

Mohammad Shali 1
Hosna Emamzadeh 2
1 Assistant Professor of Academic Center for Education, Culture and Research (ACECR)
2 M.Sc. in Urban planning, Urban planning Department, Seraj Higher Education Institute, Tabriz, Iran.
چکیده English

Informal settlements are among the most significant challenges of urban management in Iranian metropolises, and effective engagement with them requires community-based, participatory, and empowerment-oriented approaches. Neighborhood facilitation offices were established with this aim; however, their actual effectiveness across different neighborhoods has rarely been comparatively assessed. The present study aimed to measure and compare the performance of facilitation offices in four informal settlement neighborhoods of Tabriz Metropolis. The research adopted a descriptive–analytical and applied approach. Data were collected in 2022 from 382 residents using a researcher-designed questionnaire and analyzed through partial least squares-based structural equation modeling (PLS-SEM). The main variables—including office performance, training and empowerment, participation, and social, economic, and physical outcomes—were evaluated within a conceptual model, while urban governance indicators were also considered to complement the analysis. The results indicated that office performance varied across neighborhoods and depended directly on the quality of local governance, managerial stability, institutional capacity, and the office’s connection with neighborhood social networks. The Malazinal office, and to some extent the Ghorbani office, showed the highest effectiveness in training, participation, transparency, accountability, and achieving social and physical outcomes, whereas the Idealoo and Khalilabad offices demonstrated lower effectiveness due to institutional instability, office relocation, managerial changes, and weak social connections. Path analysis revealed that office performance is the main driver of empowerment and participation, and neighborhoods where the cycle of performance, empowerment, participation, and outcomes functioned more completely experienced stronger social and physical outcomes. Overall, the success of facilitation offices depended less on macro-level policies and more on institutional coherence, continuous presence in the neighborhood, quality of human resources, and the ability to coordinate across organizations—factors that can either facilitate or constrain community-based development in informal settlements.

کلیدواژه‌ها English

Facilitation Offices
Informal Settlements
Neighborhood Development
Tabriz Metropolis
پیران، پرویز (1387). از اسکان غیر رسمی تا اسکان نایابی: در جستجوی راه حل. هفت شهر، 2(23)، 14-29 .
اسکندری دورباطی، زهرا ، جواهری پور، مهرداد و  ترکمان، فرح (1401). پدیده فضا در اسکان غیررسمی؛ تجربه زیسته گروه های اجتماعی-معیشتی (مورد مطالعه: بازار امام حسن مجتبی، نسیم شهر، استان تهران ؛ 1395- 1365)، نشریه مطالعات شهری، 12(45)، 108-97.  https://doi.org/10.34785/J011.2022.006
ایراندوست، کیومرث (۱۳۸۸). سکونتگاه‌های غیررسمی و اسطوره حاشیه‌نشینی. تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
بهزادی، سجاد و جلیلی صدرآباد، سمانه (1402) بررسی نقش دفاتر تسهیلگری و توسعه محلی در توانمندسازی محدوده‌های هدف توسعه (نمونه مطالعاتی: محله ناصرخسرو اصفهان). جغرافیا و توسعه فضای شهری، 1(10)، 157-174.
doi:10.22067/jgusd.2022.73750.1141
شیخی، حجت و برونک، فرهاد (1403). ارزیابی نقش دفاتر تسهیل‌گری در توسعه‌ی محله‌ای شهر کرمانشاه با رویکرد مشارکتی (مطالعه‌ی موردی: محله‌ی جعفرآباد). مطالعات ساختار و کارکرد شهری, 11(38), 7-32.
 doi:10.22080/usfs.2023.25840.2373
شیخی، حجت و برونک، فرهاد و زنگیشه ئی، سجاد (1400). توسعه محلی و رویکرد تسهیلگری اجتماع محور (محله جعفرآباد)، نشریه چشم انداز شهرهای آینده، 2(1)، 61-75.
اصغری زمانی، اکبر و زادولی خواجه، شاهرخ (1401). الگوی توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی بر مبنای رویکرد مشارکت و تسهیلگری مطالعه موردی: کلان‌شهر تبریز. مجله آمایش جغرافیایی فضا، 12(1)، 135-150. doi:10.30488/gps.2020.207771.3133
فرجام طلب، فاطمه، سجادزاده، حسن (1403). بررسی مؤلفه‌های حکمروایی خوب شهری در تجربه‌های تسهیلگری در ایران، مطالعات ساختار و کارکرد شهری 11(38)، 135-157.  doi: 10.22080/usfs.2023.26003.2382
ابراهیمی، مهدی، نوروزی، اصغر، و بابادی، سمیه. (1401). ارزیابی اثربخشی عملکرد دفاتر تسهیل گری در فرآیند توسعه محلات غیررسمی (مطالعه موردی: محله ارزنان, اصفهان). مطالعات توسعه اجتماعی ایران، 14(4 )، 307-323. doi: 10.30495/JISDS.2022.70728.11819
بردبار گلوی، اعظم و قنبری، سیروس (1402). تسهیلگری فرایندهای اجتماع‌محور و نقش آن بر توسعۀ کالبدی محله‌های پیراشهری زابل. مجله جغرافیا و توسعه, 21(71), 249-271. doi: 10.22111/gdij.2023.7603
ایزدی جیران، اصغر، علیزاده اقدم، محمدباقر، حاجیلو، فتانه و بدر شکوهی آشان، علی (1402). تسهیل گری توسعه اجتماعی: ارزیابی تاثیرات اجتماعی فرهنگی دفاتر تسهیل گری در محله های حاشیه نشین تبریز (مطالعه موردی: دفتر تسهیل گری محله ملازینال)، فصلنامه اخلاق زیستی، 13(38)، 21. https://doi.org/10.22037/bioeth.v13i38.41570
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۱). ارزیابی عملکرد دفاتر تسهیل‌گری و توسعه محلی وزارت کشور در سامان‌دهی محلات حاشیه‌نشین. دفتر مطالعات اجتماعی.
جلالی، مرضیه و حاتمی نژاد، حسین . (1403). تحقق‌پذیری حکمروایی شایسته در فرایند بازآفرینی پایدار بافت‌های ناکارآمد شهری (نمونه موردی:‌‌ منطقه 17شهر‌تهران). جغرافیا و روابط انسانی، 6(4)، 54-72.doi: 10.22034/gahr.2023.406397.1909
References
4-     Aalbers, M. B., & Van Beckhoven, E. (2010). The integrated approach in neighbourhood renewal: More than just a philosophy?. Tijdschrift voor economische en sociale geografie, 101(4), 449-461. https://doi.org/10.1111/j.1467-9663.2009.00574.x
5-     Alaedini, P., ESKANDARI, D. Z., & Talebian, N. (2013). New Approaches to Urban Renewal in Tehran: Experience of Khazaneh Facilitation Office.
6-     Alaedini, P., Eskandari, D. Z., & Talebian, N. (2013). New Approaches to Urban Renewal in Tehran: Experience of Khazaneh Facilitation Office. Iranian Sociological Review, 3(3),1-12.
7-     Cornwall, A., & Gaventa, J. (2000). From users and choosers to makers and shapers repositioning participation in social policy1. IDS bulletin, 31(4), 50-62. https://doi.org/10.1111/j.1759-5436.2000.mp31004006.x
8-     Elliott, M. L. (2009). The Federal Government as Agent for Promoting Collaboration in Local Planning and Redevelopment: An Evaluation of the US Environmental Protection Agency’s Brownfield Facilitation Pilot Program. In 22nd Annual IACM Conference Paper. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1484799
9-     Eskandari Dorbati, Z.,  Javaheripour, M., Torkaman, F.  (2023). The phenomenon of space in informal settlements: the lived experience of Imam Hassan mojtaba Bazaar in Nasimshahr (1986- 2016), Motaleate Shahri, 12(45), 97-108. https://doi.org/10.34785/J011.2022.006
10-  Fard, H. R. (2018). Urbanization and informal settlement challenges: Case study Tehran metropolitan city. Open House International, 43(2), 77-82. https://doi.org/10.1108/OHI-02-2018-B0011
11-  Foster, S. R. (2008). Urban informality as a commons dilemma. U. Miami Inter-Am. L. Rev., 40, 261.
12-  Gabriela, M. (2024). 4. Urban stakeholders as key to manage models for urban regeneration: contribution from scientific literature (2009-2022). Proceedings of International Structural Engineering and Construction. Doi:10.14455/ISEC.2024.11(1).AAE05
13-  Hajialiakbari, K. (2020). The rise of the facilitation approach in tackling neighbourhood decline in Tehran. In Book: Urban Heritage Along the Silk Roads. https://doi.org/10.1007/978-3-030-22762-3_5
14-  Hidayat, M. (2018). Pendekatan Penyuluhan Partisipatif Dalam Pemberdayaan Masyarakat Berbasis Budaya Lokal Di Desa Kampung Baru Kecamatan Kota Agung. Komunika, 1(1), 71-86. https://doi.org/10.24042/komunika.v1i1.2759
15-  Johar, N. (2017). Community participation: A cementing process, theorizing various dimensions and approaches. Journal of Construction in developing countries, 22, 47-61. https://doi.org/10.21315/jcdc2017.22.supp1.3
16-  McCarthy, J. (2016). Partnership, collaborative planning and urban regeneration. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315599588
17-  Roengtam, S. (2019). Citizen Engagement and Local Governance Development. Prosiding ICOGISS 2019, 9-26. https://doi.org/10.32528/PI.V0I0.2464
18-  Shirazi, M. R., Falahat, S., Rousta, M., Eskandari, Z., Rad, R., Davarpanah, B., & Hajaliakbari, K. (2017). Facilitation Offices, a Paradigmatic Shift or a Pragmatic Tool?. Citizens’ Participation in Urban Planning and Development in Iran, 97-133.
19-  Sobol, A. (2015). Governance and citizens’ engagement in terms of local sustainable development. 19(19), 63–77. https://doaj.org/article/0025e1a70f59495bb21ba040e429bb90
20-  Suhartini, N., & Jones, P. (2023). Informality and responding to the challenges of informal settlements. In Beyond the Informal: Understanding Self-Organized Kampungs in Indonesia (pp. 17-36). Cham: Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-22239-9_2
21-  Sun, C., Liu, J., & Chen, Y. (2025). Impact of empowerment on public participation awareness in community renewal projects: mediating role of trust and community identity. Journal of Asian Architecture and Building Engineering, 24(3), 1931-1944. https://doi.org/10.1080/13467581.2024.2321996
22-  Terdoo, F. (2024). Assessing the role of participatory planning approach in enhancing informal settlements upgrading in low income regions. Discover Global Society, 2(1), 98. https://doi.org/10.1007/s44282-024-00117-w
23-  Torabi Moghadam, S., Lombardi, P., & Tardivo, G. (2024). Inclusive urban planning for upgrading an informal settlement. Journal of Urbanism: International Research on Placemaking and Urban Sustainability, 1-25. https://doi.org/10.1080/17549175.2024.2328356
24-  Tsey, K. (2009). Community development and empowerment. In: Jirojwong, Sansnee, and Liamputtong, Pranee, (eds.) Population Health, Communities and Health Promotion. Oxford University Press, Melbourne, VIC, Australia, pp. 215-231. https://researchonline.jcu.edu.au/8182/
25-  Antuña-Rozado, C., García-Navarro, J., & Mariño-Drews, J. (2018). Facilitation processes and skills supporting ecocity development. Energies, 11(4), 777. https://doi.org/10.3390/en11040777
26-  Septanti, D. (2016). The empowerment of community by C-KIP to improve the slums. Journal of Architecture&ENVIRONMENT, 15(1), 53-62. doi: 10.12962/j2355262x.v15i1.a2147
27-  Al-Hagla, K. (2024). Harnessing Local Dynamics for Upgrading Informal Settlements: The Ezbit Hegazi Experience with the ALEXU-CoE-SUG. Sustainability, 16(12), 4953. https://doi.org/10.3390/su16124953
28-  Habibi, K., Arefi, M., Doostvandi, M., & Ashouri, K. (2022). Reproduction of urban informality in Iran: Its key factors, tools and challenges. Journal of Urban Management, 11(3), 381-391. https://doi.org/10.1016/j.jum.2022.05.007
29-  Arefi, M. (2018). Learning from informal settlements in Iran. Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319-78408-3
30-  Irandoost, K., Doostvandi, M., Litman, T., & Azami, M. (2019). Placemaking and the right to the city of urban poor: a case studyin Sanandaj, Iran. Journal of Place Management and Development, 12(4), 508-528. https://doi.org/10.1007/978-3-319-78408-3
31-  Rankey, K. (2018). A Framework For Creating Positive Change: Solutions For Slum Improvement Through Local Empowerment. Michigan Sociological Review, 32, 148-169.
32-  Ono, H., & Adrien, U. (2024). Community-driven informal settlement upgrading as an everyday practice: The role of urban and governance policies. Land Use Policy, 146, 107318. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2024.107318
33-  Mahmoudi, A. (2023). Study and analysis of facilitation approach and participation in empowerment of informal settlements. 8(1), 6282-6292.‎ https://doi.org/10.22034/jess.2022.346255.1805
34-  Habitat, U. (2016). Urbanization and development: emerging futures. World cities report, 3(4), 4-51.

  • تاریخ دریافت 05 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 22 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 16 بهمن 1404