رسمی‌سازی اقتصاد سایه در مناطق مرزی: تأثیر بر امنیت معیشت و تاب‌آوری جمعیتی (شواهدی از ایران)

ساسولی, محمدرضا

doi:10.22034/gahr.2026.570860.2665

رسمی‌سازی اقتصاد سایه در مناطق مرزی: تأثیر بر امنیت معیشت و تاب‌آوری جمعیتی (شواهدی از ایران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

محمدرضا ساسولی

استادیار گروه اقتصاد دانشگاه سراوان

10.22034/gahr.2026.570860.2665

چکیده

پارادایم‌های متعارفِ مبتنی بر «امنیت سخت» در مناطق مرزی، اغلب در پرداختن به علل ریشه‌ای تجارت غیرقانونی و مهاجرتِ خروجی ناکام می‌مانند؛ از این رو، پژوهش حاضر اثربخشی «طرح رزاق» —یک ابتکار دولتی برای رسمی‌سازی تجارت در جنوب شرقی ایران (سراوان)— را به عنوان راهبردی در حوزه «امنیت نرم» بررسی می‌کند. به‌طور مشخص، این مطالعه واکاوی می‌کند که چگونه تبدیل قاچاق سوخت به تجارتی قانونمند، از طریق سازوکارهای میانجیِ «امنیت معیشتی» و «دلبستگی به مکان»، بر «تاب‌آوری جمعیتی» تأثیر می‌گذارد. با اتخاذ یک طرح پژوهشی کمی مبتنی بر «نظریه نهادی» و «اقتصاد جدید مهاجرت نیروی کار» (NELM)، داده‌ها از طریق نمونه‌گیری هدفمند از ۳۸۴ نفر از ساکنان مرزی گردآوری و با استفاده از روش «مدل‌سازی معادلات ساختاری حداقل مربعات جزئی» (PLS-SEM) تحلیل شدند. نتایج تجربی نشان می‌دهد که رسمی‌سازی تجارت تأثیر مثبت و معناداری بر امنیت معیشتی دارد و این امر به نوبه خود، دلبستگی ساکنان به مکان را تقویت می‌کند. یافته‌ها مؤید وجود یک مسیر میانجی‌گری زنجیره‌ای (سریالی) هستند و نشان می‌دهند که طرح رزاق نه صرفاً از طریق ایجاد درآمد، بلکه با تبدیل ثبات اقتصادی به پیوندی روان‌شناختی با سرزمین، تاب‌آوری جمعیتی (تمایل به ماندن) را ارتقا می‌بخشد. در حالی که ادبیات موجود عمدتاً بر حجم تجارت غیررسمی متمرکز است، این پژوهش با کمی‌سازی پیامدهای اجتماعی-روان‌شناختیِ سیاست‌های رسمی‌سازی، شکافی حیاتی را پر می‌کند و پیشنهاد می‌دهد که «رسمی‌سازی اقتصادی» در مقایسه با «نظامی‌گری»، جایگزینی برتر برای تثبیت جمعیت‌های آسیب‌پذیر مرزی در «جنوب جهانی» محسوب می‌شود.

کلیدواژه‌ها

Trade Formalization

Razzaq Scheme

Demographic Resilience

Livelihood Security

Borderlands

موضوعات

جغرافیای انسانی

عنوان مقاله English

Formalizing the Shadow Economy in Borderlands: Impact on Livelihood Security and Demographic Resilience (Evidence from Iran)

نویسنده English

Mohammad Reza Sasouli

Assistant professor of Agricultural Economics, University of Saravan

چکیده English

Conventional hard-security paradigms in borderlands often fail to address the root causes of

illicit trade and out-migration; thus, this study investigates the effectiveness of the “Razzaq

Scheme”—a state-led trade formalization initiative in southeastern Iran (Saravan)—as a softsecurity strategy. Specifically, it examines how transforming fuel smuggling into regulated trade

influences demographic resilience through the mediating mechanisms of livelihood security and

place attachment. Adopting a quantitative research design rooted in Institutional Theory and the

New Economics of Labor Migration (NELM), data were collected from 384 border residents via

purposive sampling and analyzed using Partial Least Squares Structural Equation Modeling

(PLS-SEM). The empirical results reveal that trade formalization has a significant positive

impact on livelihood security, which in turn strengthens residents‟ place attachment. The

findings confirm a serial mediation path, demonstrating that the Razzaq Scheme fosters

demographic resilience (intention to stay) not merely by providing income, but by converting

economic stability into a psychological bond with the territory. While existing literature

predominantly focuses on the volume of informal trade, this research bridges a critical gap by

quantifying the socio-psychological impacts of formalization policies, suggesting that “economic

formalization” serves as a superior alternative to “militarization” for stabilizing precarious

border populations in the Global South.

کلیدواژه‌ها English

Trade Formalization

Razzaq Scheme

Demographic Resilience

Livelihood Security

Borderlands

Andreas, P. (2009). Border Games: Policing the U.S.-Mexico Divide. Cornell University Press.

2. Besley, T. (1995). Property rights and investment incentives: Theory and evidence from Ghana. Journal of Political Economy, 103(5), 903-937.

3. Brambilla, C. (2015). Exploring the critical potential of the borderscape concept. Geopolitics, 20(1), 14-34.

4. Brislin, R. W. (1970). Back-translation for cross-cultural research. Journal of Cross-Cultural Psychology, 1(3), 185-216.

5. Brunet-Jailly, E. (2005). Theorizing borders: An interdisciplinary perspective. Geopolitics, 10(4), 633-649.

6. Cantens, T. (2012). Is it possible to reform a customs administration? The role of the informal sector in border management reform. World Customs Journal, 6(1), 17-26.

7. De Haas, H. (2010). Migration and development: A theoretical perspective. International Migration Review, 44(1), 227-264.

8. De Soto, H. (2000). The Mystery of Capital: Why Capitalism Triumphs in the West and Fails Everywhere Else. Basic Books.

9. Gallien, M. (2020). Smugglers and States: Illegal trade and the making of the informal economy at the periphery. International Studies Quarterly, 64(2), 241-256.

10. Gungor, N. D., & Tansel, A. (2014). Brain drain from Turkey: An investigation of students’ return intentions. Applied Economics, 46(26), 3136-3149.

11. Hair, J. F., et al. (2019). When to use and how to report the results of PLS-SEM. European Business Review, 31(1), 2-24.

12. Hair, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2022). A Primer on Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) (3rd ed.). Sage.

13. Henseler, J., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2015). A new criterion for assessing discriminant validity in variance-based structural equation modeling. Journal of the Academy of Marketing Science, 43(1), 115-135.

14. Jones, R. (2012). Border Walls: Security and the War on Terror in the United States, India, and Israel. Zed Books.

15. Kock, N. (2015). Common method bias in PLS-SEM: A full collinearity assessment approach. International Journal of e-Collaboration, 11(4), 1-10.

16. Lewicka, M. (2011). Place attachment: How far have we come in the last 40 years? Journal of Environmental Psychology, 31(3), 207-230.

17. Massey, D. S., Durand, J., & Pren, K. A. (2016). Why border enforcement backfired. American Journal of Sociology, 121(5), 1557-1600.

18. North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press.

19. Scannell, L., & Gifford, R. (2010). Defining place attachment: A tripartite organizing framework. Journal of Environmental Psychology, 30(1), 1-10.

20. Scoones, I. (1998). Sustainable rural livelihoods: a framework for analysis. IDS Working Paper 72.

21. Stark, O., & Bloom, D. E. (1985). The new economics of labor migration. The American Economic Review, 75(2), 173-178.

22. Sur, P. (2014). Fencing India’s eastern frontier: The Bangladesh borderlands. South Asia Journal, 10, 50-62.

28. UNODC. (2023). Global Study on Smuggling of Migrants 2023. United Nations Office on Drugs and Crime.23. Webb, P., et al. (2006). Measuring household food insecurity: why it’s so important and yet so difficult to do. Journal of Nutrition, 136(5), 1404S-1408S.

24. Williams, D. R., & Vaske, J. J. (2003). The measurement of place attachment: Validity and generalizability of a psychometric approach. Forest Science, 49(6), 830-840.

25. Webb, J. W., Tihanyi, L., Ireland, R. D., & Sirmon, D. G. (2009). You say illegal, I say legitimate: Entrepreneurship in the informal economy. Academy of Management Review, 34(3), 492-510.

28. . World Bank. (2023). Iran Economic Monitor, Spring 2023: Global Headwinds. The World Bank.

26. Wilson, G. A. (2012). Community resilience and environmental transitions. Routledge

27. Van Schendel, W. (2005). Spaces of engagement: How borderlands, illicit flows, and resistance connect. In Illicit Flows and Criminal Things (pp. 38-68). Indiana University Press.