جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

رزیابی تغییرات کاربری و اثرات آن در فرسایش خاک بعد از احداث سد (سد سهند هشترود)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه سنجش از دور دانشگاه تبریز
2 دانشآموخته دانشگاه تبریز
10.22034/gahr.2026.551809.2605
چکیده
فرسایش خاک یکی از چالش‌های اساسی در مدیریت پایدار منابع طبیعی است که تأثیرات منفی متعددی از جمله کاهش حاصلخیزی خاک، تخریب اکوسیستم‌ها، و کاهش عمر سازه‌های هیدرولیکی مانند سدها را به دنبال دارد. این پژوهش با هدف ارزیابی تغییرات کاربری اراضی و اثرات آن بر فرسایش خاک در حوضه آبریز سد سهند (هشترود) پس از احداث سد، با استفاده از مدل تجربی EPM انجام شده است. داده‌های مورد نیاز شامل طبقات ارتفاعی، شیب زمین، کاربری اراضی، لیتولوژی، بارش، شاخص NDVIو بافت خاک از منابع مختلف گردآوری و با استفاده از نرم‌افزارهای ArcGIS و ENVI پردازش شدند. نتایج نشان‌دهنده پتانسیل بالای فرسایش خاک در این حوضه به دلیل ویژگی‌های فیزیوگرافیکی نظیر مساحت گسترده (۸۷۴ کیلومتر مربع)، اختلاف ارتفاع قابل‌توجه (۱۹۸۹ متر)، و شیب‌های تند است. بررسی تغییرات کاربری اراضی طی سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۲۴ نشان‌دهنده کاهش مساحت مراتع ضعیف و متوسط و افزایش اراضی کشاورزی دیم و آبی است که عمدتاً ناشی از فشارهای انسانی، تغییرات اقلیمی، و اقدامات مدیریتی است. نتایج مدل EPM حاکی از افزایش شدت فرسایش خاک (از 86/581 به 43/1221 متر مکعب در سال به ازای هر کیلومتر مربع) و دبی رسوب ویژه (از 37/221 به 66/426 متر مکعب در سال) است که با افزایش بارندگی و ضریب شدت فرسایش همخوانی دارد. تحلیل‌ها نشان داد که شیب‌های تندتر و کاربری‌های ناپایدار مانند مراتع، عوامل اصلی تشدید فرسایش هستند. این مطالعه بر ضرورت اتخاذ راهبردهای جامع مدیریت منابع طبیعی با تأکید بر حفاظت خاک و بهینه‌سازی کاربری اراضی برای کاهش فرسایش و حفظ پایداری اکوسیستم‌ها تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Evaluation of land use changes and their effects on soil erosion after dam construction (Sahand Hashtrood Dam)

نویسندگان English

MARYAM BAYATI KHATIBI 1
Negin Rakei 2
mehrdad jeihouni 1
1 Department of RS &GIS ,University of Tabriz
2 Dep.GIS an RS ,University of tabriz
چکیده English

Soil erosion is one of the fundamental challenges in sustainable natural resource management, with multiple adverse impacts including the decline of soil fertility, ecosystem degradation, and reduced lifespan of hydraulic structures such as dams.، This study aims to assess land use/land cover (LULC) changes and their effects on soil erosion in the Sahand Dam watershed (Hashtroud) after dam construction, employing the empirical EPM model. The required datasets including elevation classes, slope, land use/land cover, lithology, precipitation, NDVI index, and soil texture—were compiled from various sources and processed using ArcGIS and ENVI software. The results indicate a high potential for soil erosion in the basin due to its physiographic characteristics, such as a large catchment area (874 km²), considerable elevation difference (1,989 m), and steep slopes. LULC change analysis during the period 1996–2024 revealed a reduction in the extent of poor and moderate rangelands, alongside an expansion of rainfed and irrigated agricultural lands, mainly driven by anthropogenic pressures, climate change, and management practices. The EPM model outputs demonstrated an increasing trend in soil erosion intensity (from 581.86 to 1221.43 m³ yr⁻¹ km⁻²) and specific sediment yield (from 221.37 to 426.66 m³ yr⁻¹), consistent with rising precipitation and erosion intensity coefficients. The findings further showed that steep slopes and unstable land uses, particularly degraded rangelands, are the principal factors exacerbating erosion processes. Overall, this study underscores the urgent need for integrated natural resource management strategies, with a particular emphasis on soil conservation and optimized land use planning, in order to mitigate erosion risks and sustain ecosystem stability.

کلیدواژه‌ها English

Soil erosion
Land use
Erosion Potential Method (EPM)
Sediment
Sahand-Hashtroud Dam watershed

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 14 بهمن 1404

  • تاریخ دریافت 15 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 14 بهمن 1404