جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

بررسی نقش الگوی رشد شهری در ایجاد جزایر حرارتی در شهرها (مورد مطالعه: شهر اراک)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی
10.22034/gahr.2026.572982.2672
چکیده
رشد سریع شهری منجر به افزایش تراکم ساختمان‌ها، آسفالت و بتون شده که گرما را جذب و نگه‌داری می‌کنند. این امر باعث شکل‌گیری جزایر حرارتی شهری می‌شود؛ مناطقی که دمای آن‌ها نسبت به اطراف روستاها یا مناطق سبز بالاتر است. حذف فضاهای سبز و کاهش جریان هوای طبیعی، تبخیر و خنک‌سازی طبیعی را مختل می‌کند. در نتیجه، دمای شب‌های شهری افزایش یافته و مصرف انرژی برای سرمایش و تهویه نیز بیشتر می‌شود. هدف پژوهش حاضر، بررسی نقش الگوی رشد شهری در ایجاد جزایر حرارتی در شهرها (مورد مطالعه: شهر اراک) می باشد. این پژوهش ازنظر هدف، کاربردی - نظری و ازنظر روش، توصیفی– تحلیلی است. اطلاعات و داده های موردنیاز از طریق روش کتابخانه ای و میدانی جمع آوری شده است. در این پژوهش از روش مدل ISM استفاده شده است. نتایج تحلیل نشان می‌دهد که گسترش افقی و بی‌برنامه شهر، تغییر کاربری اراضی، به‌ویژه جایگزینی مناطق سبز با سطوح نفوذناپذیر همچون آسفالت و بتن، نقش کلیدی در افزایش دمای سطح زمین دارد. همچنین تراکم بالای ساختمان‌ها و نبود تهویه طبیعی، سبب تشدید تجمع حرارت در مناطق مرکزی شهر شده است. مدل ISM با ساختار سلسله‌مراتبی خود نشان داد که متغیرهایی مانند الگوی کاربری زمین، نحوه توسعه کالبدی شهر و میزان پوشش گیاهی بیشترین تأثیر مستقیم را بر پدیده جزایر حرارتی دارند. بنابراین، مدیریت بهینه رشد شهری از طریق پایش تغییرات حرارتی، احیای فضاهای سبز، و کنترل توسعه بی‌رویه شهری می‌تواند در کاهش اثرات «جزایر حرارتی» در شهر اراک نقشی اساسی ایفا کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Investigating the role of urban growth patterns in creating heat islands in cities (Case study: Arak city)

نویسنده English

Navid Abdi
Master of Urban Planning, Islamic Azad University, Central Tehran Branch
چکیده English

Rapid urban growth has led to an increase in the density of buildings, asphalt, and concrete, which absorb and retain heat. This causes the formation of urban heat islands; areas where the temperature is higher than the surrounding villages or green areas. The removal of green spaces and the reduction of natural air flow disrupt natural evaporation and cooling. As a result, urban night temperatures increase and energy consumption for cooling and ventilation also increases. The aim of the present study is to investigate the role of urban growth patterns in the creation of heat islands in cities (case study: Arak city). This study is applied-theoretical in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of method. The required information and data were collected through library and field methods. The ISM model method was used in this study. The analysis results show that the horizontal and unplanned expansion of the city, land use change, especially the replacement of green areas with impermeable surfaces such as asphalt and concrete, play a key role in increasing the temperature of the earth's surface. Also, the high density of buildings and the lack of natural ventilation have intensified the accumulation of heat in the central areas of the city. The ISM model with its hierarchical structure showed that variables such as land use patterns, the physical development of the city, and the amount of vegetation cover have the most direct impact on the heat island phenomenon. Therefore, optimal management of urban growth through monitoring thermal changes, revitalizing green spaces, and controlling excessive urban development can play a fundamental role in reducing the effects of "heat islands" in the city of Arak.

کلیدواژه‌ها English

Urban growth pattern
urban heat islands
Arak city
ISM model
آرمین، محسن، عظیمی، الهه، اکبری، رضا، (1401)، تبیین رابطه جزایر حرارتی شهری و تعدادی از عوامل مورفولوژی شهر با استفاده از سنجش از دور و سامانه اطلاعات جغرافیایی (مطالعه موردی: شهر شیراز)، فصلنامه جغرافیا و مطالعات محیطی، سال یازدهم، شماره چهل و چهار.
آذر، عادل و بیات، کریم (۱۳۸۷). طراحی مدل فرایند محوری کسب و کار با رویکرد مدل سازی ساختاری تفسیری (ISM)، نشریه مدیریت فناوری اطلاعات، دوره 1، شماره ۱، صص ۱۸۳.
بخشی، امیر، رسولی، سید حسن، رحیمی، نیما، (1401)، بررسی نقش الگوی رشد شهری در ایجاد جزایر حرارتی در شهرها، فصلنامه برنامه ریزی و توسعه محیط شهری، دوره2، شماره2.
احمدی، محمود، (1402)، تحلیل فضایی و استخراج روند جزایر حرارتی شهری کلان شهرهای عمده ایران در فصل تابستان، فصلنامه علمی علوم محیطی نوین، دوره21، شماره4.
تیموری، ایرج، اصغری زمانی، اکبر، محرم پور، عرفان، (1402)، بررسی اثر مورفولوژی شهری بر شدت جزایر حرارتی مطالعه موردی: شهر تبریز، فصلنامه اطلاعات جغرافیایی سپهر، دوره32، شماره126.
تحصیل دوست، محمد، پوردیهیمی، شهرام، عامری، پوریا، (1398)، تأثیر پوشش گیاهی بر کاهش شدت جزایر حرارتی شهری: نمونه موردی کلان شهر تهران، نشریه علمی پژوهش های سیاست گذاری و برنامه ریزی انرژی، سال پنجم، شماره 16.
محمدی، مجتبی، عفیفی، محمد ابراهیم، (1400)، ؛ بررسی وقوع پدیده جزایر حرارتی شهری با استفاده از تصاویر ماهواره ای ASTER (منطقه مورد مطالعه: شهر شیراز)، فصلنامه جغرافیا و مطالعات محیطی، سال دهم، شماره سی و هفت.
خسروی، یونس، روان بخش، فاطمه، پری زنگنه، عبدالحسین، (1401)، تحلیل فضایی جزایر حرارتی شهر قم به عنوان نمایه ای از محیط زیست شهری، فصلنامه کاوشهای جغرافیایی مناطق بیابانی، سال دهم، شماره دوم.
رمضانیان، محمدرحیم، مرادی، محمود و سلطانی، فاطمه (۱۳۹۴). تحلیل موانع تعامل پذیری فرهنگی در زنجیره تأمین صنعت خودرو با به کارگیری رویکرد مدل سازی ساختاری تفسیری (ISM)، مدیریت فرهنگ سازمانی، دوره ۱۳، شماره ۲، صص ۳۶۹-۳۹۱.
سلیمانی، کریم، شعبانی، مرتضی، درویشی، شادمان، (1398)، بررسی آثار تغییرات کاربری اراضی بر الگوهای زمانی مکانی دمای سطح زمین و جزایر حرارتی؛ مطالعه موردی: شهرستان سقز، مجله جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، سال30، شماره1.
سبحانی، بهروز، ملکی مرشت، رقیه، مرادی، مسعود، (1401)، واکاوی رابطه امواج گرمایی و جزایر حرارتی شهری مطالعه موردی: کلان شهر اهواز، مجله جغرافیا و توسعه، سال بیستم، شماره67.
سرائی، محمد حسین، اسمعیل پور، فاطمه، اسمعیل پور، نجما، (1399)، تحلیل کمی الگوی رشد کالبدی فضایی شهر اراک، فصلنامه جغرافیا و آمایش شهری منطقه ای، سال دهم، شماره 35.
عقیقی، حسین، عزی مند، کیوان، عاشورلو، داود، شکیبا، علیرضا، (1402)، ؛ تجزیه و تحلیل آماری و پیش بینی تغییرات زمانی مکانی جزایر حرارتی شهری با استفاده از داده های سنجش از دور، فصلنامه علمی علوم محیطی نوین، دوره21، شماره3.
عبدی، محمد، (1404)، ؛ تحلیل روند رشد جزایر حرارتی شهری با ترکیب تصاویر ماهواره ای حرارتی و داده های جمعیتی، هفتمین کنفرانس بین المللی دستاوردهای خلاقانه معماری، شهرسازی، عمران و محیط زیست در توسعه پایدار خاورمیانه.
عقیقی، حسین، عزی مند، کیوان، عاشورلو، داود، شکیبا، علیرضا، (1402)، تجزیه و تحلیل آماری و پیش بینی تغییرات زمانی- مکانی جزایر حرارتی شهری با استفاده از داده های سنجش از دور، فصلنامه علوم محیطی، دوره بیست و یکم، شماره3.
قلندریان، ایمان، میرزائیان، فاطمه، طلائی، مریم، (1404)، ارزیابی تاثیر فرم شهر بر جزایر حرارتی شهری: مطالعه تطبیقی محدوده های مسکونی مشهد، ایران، نشریه محیط شناسی، دوره51، شماره 1.
مشکینی، ابوالفضل، مسعودی، حسن، قائد رحمتی، صفر، خاوریان گرمسیر، امیر رضا، (1403)، ؛ فرا تحلیلی بر مطالعات جزیره گرمایی شهری در ایران، مجله آمایش سرزمین، دوره شانزدهم، شماره دوم.
نقیبی، فریدون، رمضانی، صادق، (1399)، واکاوی تغییرات شاخص پوشش گیاهی در شکل گیری جزایر حرارتی شهری (مطالعه موردی: شهر ارومیه)، فصلنامه علمی پژوهش و برنامه ریزی شهری، سال 11، شماره42.
Chen, X., Zhao, H., Li, P., Yin, Z., (2021). Remote sensing image-based analysis of the relationship between urban heat island and land use/cover changes, Remote Sensing of Environment, Vol 104 (2), Pp 133-146.
Comarazamy D.E., Gonzalez J.E., Luvall J.C., Rickman D.L. and P.J. Mulero (2021). “A Land-atmospheric Interaction Study in the Coastal Tropical City of San Juan, Puerto Rico", Earth Interact, No. 14, pp. 1-24.
Dobrovolny P, Krahula L (2023). The spatial variability of air temperature and nocturnal urban heat island intensity in the city of Brno, Czech Republic, Moravian Geographical Reports 23: 8-16.
Elkhazindar, A., Kharrufa, S. N., & Arar, M. S. (2022). The Effect of Urban Form on the Heat Island Phenomenon and Human Thermal Comfort: A Comparative Study of UAE Residential Sites. Energies, 15(15), 5471. https://doi.org/ 10.3390/en15155471.
Feng C, Xuchao Y, Weiping Z (2021). WRF simulations of urban heat island under hot-weather synoptic conditions: The case study of Hangzhou City, China. Atmospheric Research 138: 364-377.
Heusinkveld, B.G., Steeneveld, G.V., Van Hove, L.W.A., Jacobs, C.M.J. and Holtslag, A.A.M., 2023. Spatial variability of the Rotterdam urban heat island as influenced by urban land use. Journal of Geophysical Research: Atmospheres. 2, 677-692.
Jain, S., Sannigrahi, S., Sen, S., Bhatt, S., Chakraborti, S., & Rahmat, S. (2020). Urban heat island intensity and its mitigation strategies in the fast-growing urban area. Journal of Urban Management, 9(1), 66-54. https://doi.org/10.1016/ j.jum.2019.09.004.
Jato-Espino, D. (2019). Spatiotemporal statistical analysis of the Urban Heat Island effect in a Mediterranean region. Sustainable Cities and Society, 46(October 2018), 101427. https://doi.org/10.1016/j.scs.2019.101427.
Khandelwal S, Goyal R, Kaul N, Mathew A (2023). Assessment of land surface temperature variation due to change in elevation of area surrounding Jaipur, India. The Egyptian Journal of Remote Sensing and Space Science 21): 1-8.
Khandelwal S, Goyal R, Kaul N, Mathew A (2023). Assessment of land surface temperature variation due to change in elevation of area surrounding Jaipur, India. The Egyptian Journal of Remote Sensing and Space Science 21): 1-8.
Katzschner, L., Maas, A. and Schneider, A., 2021. Das städtische Mikroklima: Analyse für die Stadt‐ und Gebäudeplanung. Bauphysik, 31(1), pp.18- 24.
Lemonsu A, Viguié V, Daniel M, Masson V (2024). Vulnerability to heat waves: Impact of urban expansion scenarios on urban heat island and heat stress in Paris (France). Urban Climate 14: 586-605.
Tan, J., Zheng, Y., Tang, X., Guo, C., Li, L., Song, G., Zhen, X., Yuan, D., Kalkstein, A.J., Li, F. and Chen, H., 2020. The urban heat island and its impact on heat waves and human health in Shanghai. International Journal of Biometeorology.
Thakkar, J., Deshmukh, S., Gupta, A. and Shankar, R. (2007), "Development of a balanced scorecard: An integrated approach of Interpretive Structural Modeling (ISM) and Analytic Network Process (ANP)", International Journal of Productivity and Performance Management, Vol. 56 No. 1, pp. 25-59.
Weihe Z, Shuang Ji, Tsun-Hsuan Ch, Hou Y, Zhang K (2022). The 2011 heat wave in Greater Houston: Effects of land use on temperature. Environmental Research 135: 81-87.

  • تاریخ دریافت 10 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 07 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 21 فروردین 1404