رقابت و همکاری در قلب طوفان‌های خاورمیانه: ژئوپلیتیک انرژی ایران و عربستان در هم‌تنیدگی با بحران اقلیم و خشکسالی منطقه

سعیدی ویری, فاطمه; محمودی چشمه کبود, سمیه

doi:10.22034/gahr.2026.579332.2710

رقابت و همکاری در قلب طوفان‌های خاورمیانه: ژئوپلیتیک انرژی ایران و عربستان در هم‌تنیدگی با بحران اقلیم و خشکسالی منطقه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فاطمه سعیدی ویری ¹

سمیه محمودی چشمه کبود ²

¹ دانشگاه تهران

² فارغ التحصیل دانشگاه شهید بهشتی

10.22034/gahr.2026.579332.2710

چکیده

ژئوپلیتیک انرژی در خاورمیانه به طور سنتی صحنه رقابت ایران و عربستان سعودی بر سر مسیرهای صادرات، سهم بازار نفت و نفوذ منطقه‌ای بوده است. با این حال، این مقاله استدلال می‌کند که بحران اقلیمی و خشکسالی‌های مهاجرت‌زا، پویایی این رقابت را دگرگون کرده‌اند. طوفان‌های گسترده گرد و غبار که از مناطق خشک فرامرزی برمی‌خیزند، از یک مسئله زیست‌محیطی حاشیه‌ای فراتر رفته و به یک متغیر راهبردی تبدیل شده‌اند که محاسبات انرژی این دو کشور را بازتعریف می‌کنند. هدف این پژوهش، بررسی این موضوع است که چگونه خشکسالی و بحران اقلیمی، ضمن ایجاد تهدیدی مشترک، همزمان رقابت ژئوپلیتیک بر سر منابع کمیاب آب و انرژی را تشدید کرده و در عین حال، فرصت‌هایی برای همکاری ناگفته در مدیریت طوفان‌های گرد و غبار فراهم آورده‌اند. این مطالعه با اتخاذ رویکردی توصیفی-تحلیلی، اطلاعات خود را از طریق تحلیل کیفی اسناد بین‌المللی، گزارش‌های محیط زیستی سازمان‌های فراملی، و بیانیه‌های رسمی ایران و عربستان گردآوری کرده است. یافته‌ها حاکی از آن است که خشکسالی و طوفان‌های گرد و غبار، امنیت آبی و غذایی هر دو کشور را به چالش کشیده و هزینه‌های رقابت صرف بر سر انرژی را افزایش داده است. بحران اقلیم به عاملی بدل شده که مرزهای تقابل سنتی را کمرنگ کرده و زمینه‌ساز همکاری مبتنی بر ضرورت مشترک شده است، بدون آنکه رقابت اساسی بر سر سهم بازار نفت و نفوذ ژئوپلیتیک از میان برود. در نتیجه، هم‌تنیدگی اقلیم و ژئوپلیتیک انرژی در ایران و عربستان، الگویی نوظهور از «رقابت در هم تنیده با همکاری اضطراری» را پدید آورده است.

کلیدواژه‌ها

ژئوپلیتیک انرژی

بحران اقلیم

خشکسالی

طوفان‌های فراقاره‌ای

همکاری اضطراری

موضوعات

جغرافیای انسانی

عنوان مقاله English

Rivalry and Cooperation at the Heart of Middle Eastern Storms: The Geopolitics of Iranian and Saudi Energy Amidst Regional Climate Crisis and Drought

نویسندگان English

fatemeh saeidi viari ¹

Somaie Mahmodicheshmekabod ²

¹ faculty of geography

² Graduate of Shahid Beheshti University

چکیده English

Energy geopolitics in the Middle East has traditionally been dominated by the rivalry between Iran and Saudi Arabia over export routes, oil market share, and regional influence. However, this article argues that the climate crisis and migration-inducing droughts have transformed the dynamics of this competition. Transcontinental sand and dust storms, originating from cross-border desiccated basins, have transcended their status as a marginal environmental issue to become a strategic variable redefining the energy calculations of both nations. The objective of this research is to investigate how drought and the climate crisis, as a shared threat, have simultaneously intensified geopolitical competition over scarce water and energy resources, while also creating unspoken opportunities for cooperation in managing dust storms. Employing a descriptive-analytical approach, this study gathered information through qualitative analysis of international documents, environmental reports from transnational organizations, and official statements and declared positions of Iran and Saudi Arabia. The findings indicate that drought and dust storms have undermined the water and food security of both countries, increasing the cost of pure competition over energy. The climate crisis has emerged as a leverage point, blurring traditional lines of confrontation and fostering cooperation based on shared urgency, without eradicating the fundamental competition for oil market share and geopolitical influence. Consequently, the entanglement of climate and energy geopolitics in Iran and Saudi Arabia has shaped a pattern of “competition intertwined with emergency cooperation.

کلیدواژه‌ها English

Energy Geopolitics

Climate Crisis

Drought

Transcontinental Storms

Emergency Cooperation

احمدزاده، ایرج، رجبی، سعید(1397)، تحلیل چندسطحی علل ژئوپلتیکی عدم تاسیس دولت کردی در شمال عراق، جغرافیا و روابط انسانی، زمستان 1397،دوره 1، شماره3

Barnett, J., & Adger, W. N. (2007). Climate change, human security and violent conflict. Political Geography, *26*(6), 639-655.

Bayat, F., Taheri, A., & Panahifar, H. (2024). Quantification of a long-range transport dust event in the Middle East. E3S Web of Conferences, *575*, 02001.

Bazoobandi, S. (2020). The political economy of the Gulf sovereign wealth funds: A case study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates. Routledge.

Boudinar, A. S. (2024). Energy geopolitics: Theoretical approaches and applications. Alfikr Alqanouny Walssiyassi, *8*(1).

Chakraborty, S. (2025). Decoding the chessboard of Asian geopolitics. Palgrave Macmillan.

Dalby, S. (2013). Security and environmental change. Polity Press.

Dorn, F. M. (2025). The emerging geopolitics of hydrogen in the Gulf Arab states. Geoforum, *158*.

Ebrahimi Far, T., & Hedayati, S. A. S. (2024). The role of sustainable development in the future of the Persian Gulf region (A comparative study of Iran and Saudi Arabia). Journal of Geography (Regional Planning), *14*(4), 1-24.

Ehteshami, A. (2018). Dynamics of change in the Persian Gulf: Political economy, war and revolution. Routledge.

Gleick, P. H. (2014). Water, drought, climate change, and conflict in Syria. Weather, Climate, and Society, *6*(3), 331-340.

Hafner, M., Raimondi, P. P., & Bonometti, B. (2023). The energy sector and energy geopolitics in the MENA region at a crossroad: Towards a great transformation? Springer International Publishing.

Hakim, S. (2023, July 11). Iran's environmental challenges. Center for Strategic and International Studies (CSIS).

Hanieh, A. (2020). Money, markets, and monarchies: The Gulf Cooperation Council and the political economy of the contemporary Middle East. Cambridge University Press.

Hanrath, J. (n.d.). Climate and environmental challenges in Iran and Saudi Arabia: The need for regional cooperation. CIAO Network.

International Institute for Strategic Studies. (2024). IISS strategic dossier: Energy security in the Gulf. IISS.

Kelman, I. (2012). Disaster diplomacy: How disasters affect peace and conflict. Routledge.

Mabon, S. (2016). Saudi Arabia and Iran: Power and rivalry in the Middle East. I.B. Tauris.

Mason, R. (2012). Economic factors in Middle East foreign policies: The case of oil and gas exporters with special reference to Saudi Arabia and Iran [Doctoral dissertation, University of Exeter].

Mason, R. (2019). Foreign policy in Iran and Saudi Arabia: Economics and the rentier state. Routledge.

Mills, R. (2020). The new energy geopolitics in the Gulf. The Arab Gulf States Institute in Washington.

Mohajeri, S. H., Eydi, Z., & Mirshafiei, S. R. (2024). Mapping the distribution and temporal trends of dust storm sources in the Middle East using satellite data. Natural Hazards, *120*(1), 389-407.

Shayan, F., Harsij, H., & Badulescu, D. (2024). Energy market integration in the Persian Gulf: Barriers and opportunities. Energy Strategy Reviews, *52*.

Steffen, W., Richardson, K., Rockström, J., Cornell, S. E., Fetzer, I., Bennett, E. M., Biggs, R., Carpenter, S. R., de Vries, W., de Wit, C. A., Folke, C., Gerten, D., Heinke, J., Mace, G. M., Persson, L. M., Ramanathan, V., Reyers, B., & Sörlin, S. (2015). Planetary boundaries: Guiding human development on a changing planet. Science, *347*(6223), 1259855

Vidakis, I., Baltos, G., & Balodis, M. (2017). Energy geopolitics vs. geoenergy politics. In Proceedings of the 8th International Conference on Energy and Climate Change.