جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

تحلیل عدم قطعیت های توسعه شهری با رویکرد آینده پژوهی و سناریو نویسی فضایی (مطالعه موردی؛ شهر خرمشهر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مجید گودرزی 1
زهرا سلطانی 2
دانیال لطفعلی زاده 3
1 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
2 دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
3 دانش آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
10.22034/gahr.2026.579563.2712
چکیده
توسعه شهری در شهرهای مرزی و آسیب دیده از جنگ با سطوح بالایی از عدم قطعیت های ساختاری، اقتصادی، اجتماعی و فضایی مواجه است که برنامه ریزی خطی و کوتاه مدت قادر به پاسخ گویی به آن ها نیست. شهر خرمشهر به عنوان یکی از مهم ترین شهرهای مرزی جنوب غرب ایران، در دهه های اخیر با چالش های پیچیده ای در مسیر توسعه شهری روبه رو بوده است که ریشه در شرایط ژئوپلیتیکی، تحولات اقتصادی، ضعف زیرساخت ها و ناپایداری های محیطی دارد. هدف پژوهش حاضر تحلیل عدم قطعیت های مؤثر بر توسعه شهری خرمشهر و تدوین سناریوهای فضایی آینده با استفاده از رویکرد آینده پژوهی و تحلیل های آماری پیشرفته است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش شناسی ترکیبی از روش های کمی و تحلیلی است. داده های پژوهش از طریق پرسشنامه محقق ساخته و با مشارکت متخصصان حوزه جغرافیای شهری، برنامه ریزی شهری و مدیریت شهری گردآوری شده است. تحلیل داده ها با بهره گیری از نرم افزار SPSS و استفاده از آزمون های آماری شامل تحلیل عاملی اکتشافی، تحلیل عاملی تأییدی و مدل سازی معادلات ساختاری انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که عدم قطعیت های اقتصادی، نهادی و ژئوپلیتیکی بیشترین تأثیر را بر آینده توسعه فضایی خرمشهر دارند. بر اساس پیشران های کلیدی شناسایی شده، سه سناریوی فضایی شامل سناریوی توسعه پایدار بندری، سناریوی تداوم وضعیت موجود و سناریوی افول فضایی تدوین شده است. یافته های پژوهش می تواند به عنوان مبنایی علمی برای تصمیم گیری راهبردی و سیاست گذاری توسعه شهری در شرایط عدم قطعیت مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
توسعه شهری
آینده پژوهی
سناریو نویسی فضایی
شهر خرمشهر
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of Urban Development Uncertainties Using a Foresight and Spatial Scenario Planning Approach (Case Study: Khorramshahr City)

نویسندگان English

Majid Goodarzi 1
Zahra Soltani 2
Danial Lotfali Zadeh 3
1 Associate Professor of Geography and Urban Planning, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
2 Associate Professor of Geography and Rural Planning, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
3 M.A. Graduate in Geography and Urban Planning, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
چکیده English

Urban development in border cities and war-affected areas is confronted with high levels of structural, economic, social, and spatial uncertainties that cannot be adequately addressed through linear and short-term planning approaches. Khorramshahr, as one of the most significant border cities in southwestern Iran, has faced complex challenges in its urban development trajectory in recent decades, rooted in geopolitical conditions, economic transformations, infrastructural deficiencies, and environmental instabilities. The present study aims to analyze the key uncertainties influencing urban development in Khorramshahr and to formulate future spatial scenarios using a foresight-based approach supported by advanced statistical analyses. In terms of purpose, the research is applied, and methodologically it adopts a mixed quantitative–analytical design. Data were collected through a researcher-designed questionnaire with the participation of experts in urban geography, urban planning, and urban management. Data analysis was conducted using SPSS software and statistical techniques including Exploratory Factor Analysis (EFA), Confirmatory Factor Analysis (CFA), and Structural Equation Modeling (SEM). The findings indicate that economic, institutional, and geopolitical uncertainties exert the greatest influence on the future spatial development of Khorramshahr. Based on the identified key driving forces, three spatial scenarios were developed: the Sustainable Port Development Scenario, the Continuation of the Status Quo Scenario, and the Spatial Decline Scenario. The results provide a scientific basis for strategic decision-making and urban development policymaking under conditions of uncertainty.

کلیدواژه‌ها English

Urban Development
Foresight
Spatial Scenario Planning
Khorramshahr
1.   Amer, M., Daim, T. U., & Jetter, A. (2013). A review of scenario planning. Futures, 46, 23–40.
2.   Batty, M. (2015). Cities and complexity: Understanding cities through cellular automata, agent-based models, and fractals. Cambridge, MA: MIT Press.
3.   Bartholomew, K., & Ewing, R. (2019). Land-use–transportation scenarios and future vehicle travel and land consumption. Journal of the American Planning Association, 75(1), 13–27.
4.   Byrne, B. M. (2016). Structural equation modeling with AMOS: Basic concepts, applications, and programming (3rd ed.). New York, NY: Routledge.
5.   Chakraborty, A., & McMillan, A. (2015). Scenario planning for urban planners: Toward a practitioner’s guide. Journal of the American Planning Association, 81(1), 18–29.
6.   Field, A. (2018). Discovering statistics using IBM SPSS statistics (5th ed.). London: SAGE Publications.
7.   Geertman, S., & Stillwell, J. (Eds.). (2020). Land-use modelling in planning practice. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
8.   Godet, M. (2016). Creating futures: Scenario planning as a strategic management tool (2nd ed.). Paris: Economica.
9.   Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis (8th ed.). Andover, UK: Cengage Learning.
10.   Inayatullah, S. (1998). Causal layered analysis: Poststructuralism as method. Futures, 30(8), 815–829.
11.   Li, X., Liu, X., Chen, Y., & Liang, X. (2024). Urban planning scenario modeling under uncertainty: A spatial simulation approach. Information, 15(2), 1–18.
12.   Mirisaee, S. M., Tavakoli, A., & Zangiabadi, A. (2015). Post-war resettlement and urban reconstruction: The case of Khorramshahr, Iran. Habitat International, 49, 314- 323. (in Persian)
13.   Newman, G., Lee, R. J., Gu, D., Park, Y., & Bowman, A. O. (2023). Using the land transformation model to forecast urban growth scenarios. International Journal of Digital Earth, 9(6), 568–585.
14.   Pallant, J. (2020). SPSS survival manual (7th ed.). Maidenhead: Open University Press.
15.   Quay, R. (2020). Anticipatory governance: A tool for climate change adaptation. Journal of the American Planning Association, 76(4), 496–511.
16.   Schoemaker, P. J. H. (2022). Scenario planning: A tool for strategic thinking. MIT Sloan Management Review, 36(2), 25–40.
17.   Schwartz, P. (2018). The art of the long view: Planning for the future in an uncertain world. New York, NY: Doubleday.
18.   Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2019). Using multivariate statistics (7th ed.). Boston, MA: Pearson.
19.   Van der Heijden, K. (2021). Scenarios: The art of strategic conversation (2nd ed.). Chichester: Wiley.
20.   Janssen, P., & Krayer von Krauss, M. P. (2003). Defining uncertainty: A conceptual basis for uncertainty management. Integrated Assessment, 4(1), 5–17.
21.   Wack, P. (2024). Scenarios: Uncharted waters ahead. Harvard Business Review, 63(5), 72–89.
22.   Zapata, M. A. (2015). Exploring the usefulness of scenario planning for urban planning. Futures, 65, 77–90.
23.   Zangiabadi, A., & Mousavi, M. N. (2012). Urban resilience assessment in post-war cities: Evidence from southwestern Iran. Cities, 29(5), 324–331. (in Persian)
24.   Zekavat, K., & Azizi, M. M. (2017). Spatial analysis of urban development uncertainty in border cities of Iran. Human Geography Research Quarterly, 49(3), 45–64. (in Persian)
25.   Yigitcanlar, T., & Teriman, S. (2023). Rethinking sustainable urban development: Towards an integrated planning approach. International Journal of Environmental Science and Technology, 12(1), 341–352.

  • تاریخ دریافت 09 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری 12 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 12 اردیبهشت 1405