جغرافیا و روابط انسانی

جغرافیا و روابط انسانی

گذار ازفرسودگی به بازآفرینی پایدار در بافت‌های تاریخی: ارائه الگوی مداخله زمینه‌گرا(مطالعه موردی: بافت پیرامون امامزاده محمد(ع) تفرش)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه آزاد اسلامی/دانشکده معماری/گروه معماری/ واحد تفرش/ایران.
2 دانشگاه آزاد اسلامی /دانشکده معماری /گروه معماری /واحد تفرش / ایران.
10.22034/gahr.2026.569868.2659
چکیده
بافت‌های تاریخی شهرهای ایرانی که حول محور عناصر مذهبی شکل گرفته‌اند، امروزه با چالش‌های جدی نظیر گسست کالبدی، فرسایش اجتماعی و ناکارآمدی عملکردی مواجه‌اند. پژوهش حاضر با هدف تبیین الگوی مداخله‌ای کارآمد جهت "بازآفرینی پایدار" در بافت تاریخی محله امامزاده محمد(ع) شهر تفرش انجام شده است. روش تحقیق ،ترکیبی است که در بخش کیفی از راهبردهای تفسیری-تاریخی و مطالعات میدانی (مشاهده، مصاحبه عمیق و نقشه‌برداری شناختی) و در بخش کمی از تحلیل سلسله‌مراتب (AHP) برای اولویت‌بندی پتانسیل‌های سایت بهره می‌برد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مداخله صرفاً کالبدی (مرمت تک‌بنا) پاسخگوی نیازهای پیچیده بافت نیست. نتایج حاصل از تحلیل SWOT حاکی از آن است که راهبرد "تدافعی-رقابتی" مناسب‌ترین رویکرد برای این محدوده است.یافته ها تایید کننده سناریوی بازآفرینی فرهنگ‌محور و گردشگری‌پایه است. بر این اساس، طرح پیشنهادی در سه مقیاس "کلان" (ساماندهی نظام دسترسی)، "میانی" (ساماندهی عرصه‌های همگانی و جداره‌ها) و "خرد" (تغییر کاربری سازگار خانه‌های تاریخی به اقامتی-فرهنگی) ارائه شده است. بازآفرینی بافت تاریخی پیرامون امامزاده محمد(ع) تفرش، نیازمند گذار از رویکرد "موزه‌ای و حفاظتی صرف" به رویکرد "پویا و مشارکتی" است. پژوهش حاضر با واکاوی چندلایه بافت پیرامون امامزاده محمد(ع) تفرش، به این نتیجه رسید که "بازآفرینی" در این بستر، فرآیندی خطی نیست، بلکه چرخه‌ای است میان "خوانش گذشته" و "پاسخ به حال". نتایج نشان می‌دهد که تکیه صرف بر درآمدهای نفتی یا بودجه‌های دولتی برای مرمت، راه به جایی نخواهد برد. راه نجات بافت، "اقتصادی کردن حفاظت" است. این پژوهش اثبات می‌کند که بازآفرینی با تکیه بر الگوی "گردشگری مذهبی-تاریخی" می‌تواند موتور محرک توسعه اقتصادی محله باشد، مشروط بر آنکه ضوابط طراحی میان‌افزا (Infill) به دقت رعایت شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Transition to Sustainable Regeneration in Historic Fabrics: Proposing a Contextual Intervention Model (Case Study: The Fabric Surrounding Imamzadeh Mohammad, Tafresh)

نویسندگان English

SeyedHosein Amini 1
Mitra Kalantari 2
Morteza Biabani 2
1 Islamic Azad University / Faculty of Architecture / Department of Architecture / Tafresh Branch / Iran.
2 Islamic Azad University / Faculty of Architecture / Department of Architecture / Tafresh Branch / Iran.
چکیده English

The historic fabric of Iranian cities that formed around religious elements now faces serious challenges such as physical fragmentation, social erosion, and functional inefficiency. This study was conducted to clarify an effective intervention model for the “sustainable regeneration” of the historic fabric in the Imamzadeh Mohammad neighborhood of Tafresh. The research method is mixed: the qualitative part employs interpretive-historical strategies and field studies (observation, in-depth interviews, and cognitive mapping), and the quantitative part uses Analytic Hierarchy Process (AHP) to prioritize the site’s potentials. Findings indicate that purely physical interventions (single-building restoration) do not meet the complex needs of the fabric. Results from the SWOT analysis suggest that a “defensive-competitive” strategy is the most appropriate approach for this area. The findings support a culture-centered, tourism-based regeneration scenario. Accordingly, the proposed plan is presented at three scales: macro (organizing the access system), meso (organizing public realms and façades), and micro (adaptive reuse of historic houses for cultural–accommodation purposes). Regenerating the historic fabric around Imamzadeh Mohammad in Tafresh requires a shift from a “museum-like, purely preservative” approach to a “dynamic, participatory” one. By multilayered analysis of the fabric surrounding Imamzadeh Mohammad, this study concludes that “regeneration” in this context is not a linear process but a cycle between “reading the past” and “responding to the present.” Results show that relying solely on oil revenues or government budgets for restoration will not succeed. The salvation of the fabric lies in “economizing conservation.” This research demonstrates that regeneration based on a “religious-historical tourism” model can be the driving engine of the neighborhood’s economic development, provided that infill design regulations are carefully observed.

کلیدواژه‌ها English

Sustainable urban regeneration
religious tourism
Tafresh historic fabric
contextual architecture
infill design
Alexander, C., Ishikawa, S., & Silverstein, M. (1977). A Pattern Language: Towns,      Buildings, Construction. Oxford University Press.
Habibi, S. M. (2018). De la Cité à la Ville: Analyse Historique de la Conception Urbaine et de son Aspect Physique. University of Tehran Press. [In Persian].
Krier, R. (1979). Urban Space. London: Academy Editions.
Lynch, K. (1960). The Image of the City. MIT Press.
Leary, M., & McCarthy, J. (2013). The Routledge companion to urban regeneration. London: Routledge., 1-616.
Norberg-Schulz, C. (1980). Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture. Rizzoli.
Pulles, K., Conti, I., Kleijn, M., Kusters, B., Rous, T., Havinga, L., & Ikiz Kaya, D.  (2023). Emerging strategies for regeneration of historic urban sites: A systematic  literature review. City, Culture and Society, 35,, 1-15.
Roberts, P., & Sykes, H. (2000). Urban Regeneration: A Handbook. Sage.
Tiesdell, S., Oc, T., & Heath, T. (1996). Revitalizing Historic Urban Quarters. Architectural Press.
Zhang, Y., Kang, S., & Hoon Koo, J. (2019). . What Is the Critical Factor and Relationship of Urban Regeneration in a Historic District? A Case of theNanluoguxiang Area in Beijing, China. Sustainability, 11 (23), 1-17.
آیین‌نامه طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله (استاندارد 2800)، ویرایش سوم، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، وزارت مسکن و شهرسازی، 1384.
امینی،سیدحسین.(1403). بازطراحی فضاهای شهری با تکیه بر بافت تاریخی با رویکرد توسعه گردشگری: نمونه موردی بافت تاریخی شهر تفرش.پایان نامه کارشناسی ارشد گروه مهندسی معماری ، دانشگاه آزاد اسلامی،واحد تفرش،ایران.(چاپ نشده)
ایمانی خوشخو,م.(1398).بازطراحی فضاهای شهری با هدف توسعه ی گردشگری خلاق(مطالعه موردی: محدوده استخر لاهیجان) پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشکده فنی و مهندسی گروه تحصیلات تکمیلی شهرسازی دانشگاه دیلمان،لاهیجان., 2.
برنت ، برولین.(2015).معماری زمینه گرا.ترجمه رضازاده،راضیه.نشر خاک،(ص164).
پورجعفری, م. (1388). مبانی بهسازی و نوسازی بافت قدیم شهر ها. تهران: انتشارات پیام.
حبیبی, س و مقصودی, م. (1386). مرمت شهری: تعاریف، نظریهها، تجارب، منشورها و قطعنامههای جهانی، روشها و اقدامات شهری. تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
حسن زاده، مهرنوش، و سلطان زاده، حسین. (1395). طبقه بندی راهبردهای برنامه ریزی بازآفرینی بر اساس سطح پایداری           بافت های تاریخی. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 6(23)، 19-29.
حقی, ز. (1400). بازطراحی سقف بازار تبریز با رویکرد بازآفرینی تطبیقی. پایان نامه کارشناسی ارشد ، دانشکده ی معماری و شهرسازی،دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
رحیم‌زاده، ف.، باقری،س. بررسی رفتار دینامیکی مخازن روزمینی انعطاف‌پذیر، چهارمین کنفرانس بین‌المللی زلزله‌شناسی و  
           مهندسی زلزله، تهران، 1382.
شعله, م., لطفی, س و کیان, ف. (1397). کاربست فرآیند یکپارچه طراحی شهری در بازآفرینی مکان مبنای بافت های تاریخی باززنده سازی تداوم مکانی گذر سنگ سیاه شیراز . فصلنامه مدیریت شهری . شماره 52., 109-126.
فاضلی حق پناه، ابوالفضل. (1395). اصول طراحی بنا در بافتهای فرسوده با استفاده از معماری زمینه گرا. کنفرانس بین المللی   
         پژوهش های نوین در عمران، معماری و شهرسازی.
فرخانی, م., شیخ الاسلامی, ع و نوروزی, م. (1399). بازطراحی فضاهای شهری با تاکید بر رویکرد ارتقای احساس اکنیت(مطالعه موردی : بافت تاریخی و قدیمی شهر خرم آباد). فصلنامه جغرافیا و روابط انسانی. دوره 3، شماره 1., 188-207.
مولائی قلیچی, م وحسینیان راد, ا. (1403). تحلیل پیشرانهای مؤثربربازآفرینی بافت تاریخی شهری با رویکردآینده پژوهی            (موردمطالعه : شهرکاشان). نشریه علمی پژوهش های فضا و مکان در شهر،دوره 8 شماره 32., 35-58.
دوره 9، شماره 2 - شماره پیاپی 34
تابستان 1405
صفحه 991-1007

  • تاریخ دریافت 10 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 10 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 20 تیر 1405