نقش مدیریت ریسک در کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی-اجتماعی سکونتگاه‌های روستایی با تأکید بر خشکسالی (مطالعه موردی: دهستان میان خواف شهرستان خواف)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

2 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

چکیده

بروز خشکسالی در مناطق مختلف جهان نشان از آسیب‌پذیری همه ملت‌ها از رویدادهای آب و هوایی دارد. وقوع خشکسالی در جوامع روستایی خسارت‌های اقتصادی و اجتماعی فراوانی را به بار آورده است. افزایش آگاهی از هزینه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی خشکسالی، منجر به رشد دیدگاه‌های فعال در خصوص مدیریت ریسک خشکسالی در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه گردیده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش مدیریت ریسک خشکسالی در کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی-اجتماعی سکونتگاه‌های روستایی، در دهستان میان خواف انجام شده است. در این راستا از روش تحقیق پیمایشی با به کارگیری پرسشنامه استفاده شده است. جامعه آماری تحقیق را، 1148 خانوار از روستاهای دهستان میان خواف تشکیل دادند که بر پایه فرمول کوکران، شمار نمونه‌ها 326 نمونه به دست آمد. از این تعداد 288 نفر پرسشنامه‌ها را تکمیل و برگشت دادند. در تجزیه و تحلیل داده‌ها از آزمون‌های فریدمن، t تک نمونه‌ای، ضریب همبستگی پیرسون، رگرسیون و تحلیل مسیر استفاده شده است. نتایج بررسی آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی از خشکسالی نشان داد که سکونتگاه‌ها بعد از وقوع خشکسالی بیشترین آسیب را دیده‌اند و مدیریت ریسک خشکسالی بر مبنای ابعاد اقتصادی، اجتماعی و اقتصادی-اجتماعی با میانگین 79/3 می‌تواند در کاهش آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی تأثیر بسزایی داشته باشد؛ نتایج بررسی‌های حاصل از تحلیل مسیر نشان داد بعد اقتصادی با ضریب 555/0 دارای بیشترین و بعد اجتماعی با ضریب 310/0دارای کمترین تأثیر مستقیم بر کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی و اجتماعی سکونتکاه‌های روستایی می‌باشد. با تعمق در ماهیت عوامل اثرگذار بر کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی و اجتماعی سکونتگاه‌های روستایی مشخص می‌شود که مدیریت ریسک خشکسالی رویکردی مناسب برای کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی و اجتماعی در روستاهای مورد مطالعه است و می‌توان در فرایند کاهش پیامدها و آسیب‌های ناشی از خشکسالی، بر مدیریت ریسک تأکید داشت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Role of Risk Management in Reducing Socio-Economic Vulnerability of Rural Settlements with Emphasis on Drought (Case Study: Miyan Khaf County, Khaf Township)

نویسندگان [English]

  • Jamshid einali 1
  • mehri jahansoozi 2
1 Faculty of Geography, University of ZanjanAssociate Professor of Geography and Rural Planning, Zanjan University, Zanjan, Iran
2 PhD student in Geography and Rural Planning, Zanjan University, Zanjan, Iran
چکیده [English]

The occurrence of drought in different parts of the world shows the vulnerability of all nations to weather events. Drought in rural communities has caused a great deal of economic and social damage. Increasing awareness of the economic, social and environmental costs of drought has led to the development of active perspectives on drought risk management in developed and developing countries. The aim of this study was to investigate the role of drought risk management in reducing socio-economic vulnerability of rural settlements in Miyan Khaf district. In this regard, the survey research method has been used using a questionnaire. The statistical population of the study consisted of 1148 households from the villages of Miyan Khaf district, which based on the Cochran's formula, the number of samples was 326 samples. Friedman tests, one-sample t-test, Pearson correlation coefficient, regression and path analysis were used to analyze the data. The results of the study of the vulnerability of rural settlements to drought showed that the settlements have suffered the most after the occurrence of drought and drought risk management based on economic, social and socio-economic dimensions with an average of 3.79 can be Reducing the vulnerability of rural settlements has a significant impact; The results of path analysis showed that the economic dimension with a coefficient of 0.555 has the highest and the social dimension with a coefficient of 0.310 has the least direct impact on reducing the economic and social vulnerability of rural settlements. By reflecting on the nature of the factors affecting the reduction of economic and social vulnerability of rural settlements, it is clear that drought risk management is a suitable approach to reduce economic and social vulnerability in the studied villages and can be in the process of reducing consequences and Drought damage emphasized risk management.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Drought
  • vulnerability
  • Drought Management
  • Miyan Khaf County
آقاسی زاده، فتح اهلل، 1387 ،لزوم تغییر مدیریت بحران به مدیریت ریسک در برخورد با پدیده خشکسالی،
مجله برنامه، شماره 265 ،صص 21-13.
2 .پورطاهری، مهدی، رکن الدین افتخاری، عبدالرضا، کاظمی، نسرین، 1392 ،نقش رویکرد مدیریت ریسک
خشکسالی در کاهش آسیبپذیری اقتصادی-اجتماعی کشاورزان روستایی )از دیدگاه مسئوالن و
کارشناسان( مطالعه موردی: دهستان سولدوز، آذربایجان غربی، پژوهشهای روستایی، سال چهارم، شماره
.1-22 ،یکم
3 .خلیلی، نجمه، داوری، کامران، انصاری، حسین، علیزاده امین، 1389 ،مدیریت آبیاری تکمیلی گندم دیم در
زمان بروز خشکسالی با استفاده از شاخص رطوبت محصول CMI ،نشریه آب و خاک، دوره 24 ،شماره
.1254-1264 ،6
4 .سواری، مسلم، خسروی پرور، بهمن، 1397 ،تحلیل آثار تابآوری بر سرزندگی خانوارهای روستایی در
شرایط خشکسالی در شهرستان دیواندره، فصلنامه برنامهریزی فضایی، سال 8 ،شماره 3 ،40-19.
5 .شاهنوشی، ناصر، دستجردی، سمانه، دریجانی، علی، داوری، کامران، 1388 ،مدیریت ریسک خشکسالی در
جهت استفاده پایدار از منابع کشاورزی در استان گلستان، همایش پایداری کمی و کیفی منابع آب کشور،
فرهنگستان علوم جمهوری اسالمی ایران،
6 .شرفی، لیدا، زرافشانی، کیومرث، 1390 ،سنجش آسیبپذیری، نقطه مدیریت ریسک خشکسالی مطالعه
موردی: سرپل ذهاب، اسالم آباد غرب، فصلنامه برنامهریزی منطقهای، سال اول، شماره اول، 56-43.
7 .صالح، ایرج، مختاری، داریوش، 1386 ،اثرات و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی خشکسالی بر خانوارهای
روستایی در منطقه سیستان، علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، جلد 3 ،شماره 1 ،صص114-99.
8 .صالحپور، شمسی، عزیزی، اصغر، کریمی، خدیجه، قاسمیان، زری، 1397 ،نقش مدیریت ریسک در کاهش
آسیبپذیری اقتصادی-اجتماعی سکونتگاههای روستایی با تأکید بر خشکسالی )مورد مطالعه: شهرستان
نقده(، فصلنامه جغرافیایی سرزمین علمی-پژوهشی، سال یازدهم، شماره 58 ،81-67.
 عینالی و جهانسوزی
209
9 .ظاهری، محمد، طالبی فرد، رضا، خالقی، عقیل، 1394 ،ارزیابی نیمه کمی خطر پذیری خشکسالی با استفاده
از مدل »مدیریت ریسک« مطالعه موردی: دهستان دولت آباد شهرستان جیرفت، مطالعات جغرافیایی مناطق
خشک، سال ششم، شماره 21 ،49-30.
10 .قدیری معصوم، مجتبی، ایرانخواه خانقاه، سهیال، 1391 ،بررسی روند تاریخی صدور سند مالکیت مسکونی
روستایی در ایران، سپهر، تهران.
11.کردوانی، پرویز، کویر بزرگ مرکزی ایران و مناطق همجوار، انتشارات دانشگاه تهران، ایران.
12.کرامتی، عباس، مشکی، هانیه، شیرکوهی، سلمان، 1388 ،شناسایی و اولویتبندی فاکتورهای ریسک پیاده-
سازی پروژه مدئیریت ارتباط با مشتری در ایران، پژوهشهای بازرگانی، شماره 51 ،صص. 240-199.
13.کشاورز، مرضیه، کرمی، عزت اهلل، 1387 ،سازههای اثرگذار بر مدیریت ریسک خشکسالی کشاورزان و
پیامدهای آن: کاربرد معادالت ساختاری، علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی، سال دوازدهم، شماره 43
 .283-267 ،)الف)
14.مساعدی، ابوالفضل، شریفیان، حسین، شهابی، محبوبه، 1386 ،مدیریت ریسک با شناخت میکروکلیماهای
استان گلستان گزارش طرح پژوهشی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان.
15. Al-Nammari, Fatima; Alzaghal, Mohamad (1172). Towards local disaster risk
reduction in developing countries: Challenges from Jordan, International Journal of
Disaster Risk Reduction, 1-8.
16. Andreadis, K. M., Clark, E. A., Wood, A. W., Hamlet, A. F., & Lettenmaier, D. P.
(2005). Twentieth-century drought in the conterminous United States. Journal of
Hydrometeorology, 6(6), 985-1001.
17. Anthony, S., 2013, Drought and water policy in Australia, Global Environmental
Change, 23, PP: 1615–1626.
18. Campbell, Donovan, Barker, David, McGregor, Duncan., (2011), Dealing with
Drought: Small Farmers and Environmental Hazards in Southern St. Elizabeth,
Jamaica, Applied Geography, Vol. 31.
19. Chambers, R., (2006), Vulnerability, coping and policy (editorial introduction). IDS
Bulletin, 37 (4): 33-40.Diffenbaugh, N. S., Swain, D. L., & Touma, D. (2015).
Anthropogenic warming has increased drought risk in California. Proceedings of the
National Academy of Sciences, 112(13), 3931-3936.
20. Donald, A. Wilhitea, V. Sivakumarb, and K., 2014, Managing drought risk in a
changing climate: The role of national drought policy, Weather and Climate
Extremes, 3, PP: 4–13.
21. Dyke, G., Gill., S, Davies, R., Betorz, F., Andalsvik, Y., Cackler, J., DosSantos W.,
Dunlop, K., Ferreira I., Kebe F., Lamboglia E., Matsubara Y., Nikolaidis V., OstojaStarzewski S., Sakita M., Verstappen. N., 2011, Dream project: Applications of Earth
Observations to Disaster Risk Management, Acta Astronautica, vol 68, Issues 1-2,
PP. 301-315.
22. Escalona, J., Flexas, J., & Medrano, H. (2002). Drought effects on water flow,
photosynthesis and growth of potted grapevines. Vitis-Geilweilerhof-, 41(2), 57-62.
23. Hoerling, Z،, AghaKouchak, A،, Nakhjiri, N،, (2014)، Global integrated drought
monitoring and prediction system، Sci، Data 1, 140001.
 جغرافیا و روابط انسانی، پاییز 1399 ،دوره3 شماره2
210
24. Hristidis Vagelis, Chen Shu-Ching, Li Tao, Luis Steven, Deng Yi, 2010, Survey of
Data Management and Analysis in Disaster Situations, Journal of Systems and
Software, Vol 83, Issue 10, PP. 1701- 1714.
25. Kampragou, Eleni, Apostolaki, Styliani, Manoli, Eleni, Froebrich, Jochen,
Assimacopoulos. Dionysis, 2011, Towards the Harmonization of water-Related
Policies for managing Drought Risks Across the EU, Environmental Science &
Policy, vol 14, Issue 7, PP. 815- 824.
26. Kholová, Jana, Hash, C. Tom, Ko_ová, Marie, Vadez, Vincent, 2011, Does a
Terminal Drought Tolerance QTL contribute to Differences in ROS Scavenging
Enzymes and Photosynthetic Pigments in Pearl Millet Exposed to Drought?,
Environmental and Experimental Botany, Vol. 71, Issue 1, PP. 99-106.
27. Knutson, G.L., Blomstedt, M.l., & Slaughter, K., (2001), Result of rapid appraisal
study: Agricultural producer perceptions of drought vulnerablility and mitigation –
Howard County.
28. Lazarus, Naomi, W., 2011, Coping Capacities and Rural Livelihoods: Challenges to
Community Risk Management in Southern Sri Lanka, Applied Geography, Vol. 31,
Issue 1, PP. 20-34.
29. Li-xin, W. A. N. G. (2010). Definition of Drought Waterlogging Indexes and Analysis
of Drought Rule in Huludao City [J]. Acta Agriculturae Jiangxi, 1, 1-23.
30. Manouchehri, A, (2001). Drought and shallow water crisis, challenges, policies and
plans to encounter, Water & Environment, 2001, 45, Elsevier, Pp 15-21.
31. Mansourian, A., Rajabifard, A., Valadan Zoej, M.J., Williamson I., 2006, Using SDI
and Web-based System to Facilitate Disaster Management, Computers &
Geosciences, PP. 303-315.
32. Nouri, J., Mansouri N, Abbaspour, M., Karbassi, A.R., Omidvari, M., 2011,
Designing a Developed Model for Assessing the Disaster Induced Vulnerability
Value in Educational Centers, Safety Science, Vol 49, Issue 5, PP. 679-685.
33. Singh, P.K., Nair, A, (2014). Livelihood vulnerability assessment to climate
variability and change using fuzzy cognitive mapping approach, Clim. Change 127,
Pp 475–491, http://dx.doi.org/10.1007/s10584-014-1275-0.
34. Solh, M. Ginkel, M. van. 2014. Drought preparedness and drought mitigation in the
developing worlds drylands. Weather and Climate Extremes3: pp.62-66.
35. Stanganelli, Marialuce, 2008, A New Pattern of Risk: the Hyogo Framework for
Action and Italian Practice, Socio- Economic planning sciences, Vol 42, issue 2, PP.
92- 111.
36. Upadhyaya, H. D., Dwivedi, S. L., Singh, S., Sahrawat, K. L., & Singh, S. K. (2016).
Genetic variation and postflowering drought effects on seed iron and zinc in
ICRISAT sorghum mini core collection. Crop Science, 56(1), 374-383.
37. Walker, M. and There, A., 1996, Drought as a National Hazard, Drought: a Global
Assessment, Vol. 1, No. 5, pp. 3- 18.
38. Wilhite, D. A. and M. H. Glantz., (1985), Understanding the drought phenomenon:
The role of definitions. Water Intl.10(1): 111-120.
39. Wilhite, D. & Wood. D., 2001, Revisiting Drought Relief and Management Efforts in
the West: Have we Learned from the Past? Journal of the West, Vol. 40, No. 3, pp.
18-25.
 عینالی و جهانسوزی
211
40. Zhang, Jiquan, 2004, Risk Assessment of Drought Disaster in the Maize-Growing
Region of Songliao Plain, China, Agriculture, Ecosystems & Environment, Vol. 102,
Issue 2, PP. 133-153.